موسیقی سنتی ایرانی دنیای گستردهای از نغمهها، دستگاهها و شیوههای اجرایی است. شما به عنوان یک علاقهمند به موسیقی ایرانی یا هنرجو لازم است که بیشتر با این دنیا و رایجترین اصطلاحات موسیقی سنتی آشنا شوید. فرقی ندارد که به چه سازی علاقه دارید؛ در حال یادگیری سنتور هستید یا سه تار؛ تنبک یاد میگیرید یا کمانچه، به هرحال باید با اصطلاحات عمومی در موسیقی ایرانی آشنا شوید.
احتمالا شما هم اصطلاحاتی مانند دستگاه، ردیف، درآمد و … را شنیدهاید که دقیقا نمیدانید چه معنایی دارند. در این مطلب به شکل طبقهبندیشده و با زبان ساده، با اصطلاحات رایج موسیقی ایرانی آشنا میشوید.
البته که حتما نباید هنرجو باشید چون مطالعهی این مطلب برای علاقهمندان به موسیقی ایرانی هم مفید است و باعث میشود که از این به بعد با لذت بیشتری به یک قطعهی موسیقی گوش دهید و ارتباط بیشتری با آن برقرار کنید.
بررسی رایجترین اصطلاحات موسیقی سنتی
برای فهم راحتتر اصطلاحات موسیقی ایرانی، انواع اصطلاحات را در چند گروه، طبقهبندی کردهایم تا فهم و به خاطرسپاری آن ها راحتتر شود.
اصطلاحات مربوط به ساختار موسیقی ایرانی
برای شناخت موسیقی دستگاهی ایران، بهتر است ابتدا با مفاهیمی آشنا شویم که به سازماندهی نغمهها و شکلگیری ملودیها مربوطاند.
دستگاه
دستگاه یکی از مهمترین مفاهیم در موسیقی سنتی ایرانی است و به همین دلیل ما بررسی اصطلاحات موسیقی سنتی را با دستگاه شروع کنیم. درواقع منظور از دستگاه، مجموعهی سازمانیافتهای از نغمهها و الگوهای ملودیک است که ویژگیهای صوتی و روابط خاص خود را دارند و بر اساس آنها ملودیها شکل میگیرند. در تقسیمبندی رایج، موسیقی دستگاهی ایران شامل هفت دستگاه شور، سهگاه، چهارگاه، همایون، ماهور، نوا و راستپنجگاه است.

آواز
وقتی حرف از آواز به میان میآید، ذهنها سمت خوانندگی و خواندن میرود. اما در موسیقی دستگاهی ایرانی، آواز معنای تخصصیتری دارد. درواقع آوازهای دستگاهی مجموعهای از الگوهای ملودیک هستند که با دستگاهها مرتبطاند، اما ویژگیهای اجرایی و ملودیک خاص خود را دارند.
برای مثال، ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی از آوازهای وابسته به دستگاه شور هستند. آواز اصفهان نیز با دستگاه همایون ارتباط دارد.
گوشه
گوشه یکی از اجزای اصلی ردیف موسیقی ایرانی است که به نوعی زیرمجموعهی دستگاه قرار میگیرد. هر گوشه ویژگیهای ملودیک و مسیر حرکت خاصی دارد و میتواند نقش مشخصی در معرفی، گسترش یا تغییر فضای موسیقایی یک دستگاه یا آواز داشته باشد.
هنرجویی که ردیف موسیقی ایرانی را یاد میگیرد، با گوشههای مختلف هر دستگاه آشنا میشود و بهتدریج میآموزد که چگونه از الگوهای آنها در نوازندگی یا آواز استفاده کند.

ردیف
ردیف موسیقی ایرانی مجموعهای از دستگاهها و گوشههاست که در چارچوبی مشخص و با ترتیبی معین کنار هم قرار گرفتهاند. ردیف یکی از مهمترین منابع آموزش و انتقال سنت موسیقی دستگاهی ایران است.
ردیفهای مختلفی وجود دارند که در طول زمان بهوسیله استادان موسیقی ایرانی روایت و آموزش داده شدهاند.
یادگیری ردیف به هنرجو کمک میکند با ویژگیهای دستگاهها، مسیر حرکت ملودیها و شیوه بیان موسیقایی در موسیقی ایرانی آشنا شود.
فرود
فرود به حرکت ملودی به سمت یک نقطه استقرار یا پایان گفته میشود. در موسیقی دستگاهی ایرانی، فرود معمولاً به بازگشت ملودی به فضای اصلی دستگاه یا آواز کمک میکند.

اصطلاحات مربوط به آواز و اجرای موسیقی
در ادامه بررسی اصطلاحات موسیقی سنتی باید سراغ اصطلاحاتی برویم که مروبط به اجرای ساز و آواز هستند. زیرا در موسیقی سنتی ایرانی، شیوه بیان ملودی و ارتباط میان صدای خواننده و ساز اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، اصطلاحات این بخش به شناخت بهتر اجرای آواز و قطعات موسیقی کمک میکنند.
تحریر
تحریر یکی از ویژگیهای شناختهشده آواز ایرانی است. تحریر به حرکتها و تغییرات سریع و کنترلشده صدا در جریان آواز خواندن گفته میشود که خواننده با استفاده از آنها به ملودی شکل و بیان بیشتری میدهد.
تحریر با کنترل جریان هوا، عملکرد حنجره و هماهنگی اندامهای صوتی اجرا میشود و میتواند شکلها و الگوهای گوناگونی داشته باشد.
تصنیف
منظور از تصنیف یک قطعهی آوازی است که شعر و موسیقی با یکدیگر ترکیب میشوند. مهمترین ویژگی تصنیف این است که وزن و ساختار ریتمیک مشخصی دارد و ملودی آن بر اساس شعر و الگوی موسیقایی قطعه شکل میگیرد.
تصنیف با آواز تفاوت دارد؛ زیرا در آواز، اجرای ملودی معمولاً آزادی ریتمیک بیشتری دارد، اما تصنیف اغلب بر اساس ضرب و وزن معین اجرا میشود.
بداههنوازی
بداههنوازی به خلق و اجرای موسیقی در لحظه گفته میشود؛ یعنی نوازنده بدون تکیه بر اجرای کاملاً ازپیشتعیینشده، در جریان اجرا جملههای موسیقایی میسازد.
نوازنده و خواننده زمانی میتوانند شروع به بداههنوازی و یا بداههخوانی کنند که تسلط کاملی بر ردیف موسیقی ایرانی، دستگاهها و گوشهها داشته باشند. درواقع بداههنوازی به این معنی نیست که نوازنده به شکل تصادفی شروع به نوا ختن نتها کند، بلکه دانش موسیقایی و تسلط ساز و دنیای موسیقی ایرانی به نوازنده امکان بداههنوازی را میدهد.

اصطلاحات مربوط به ریتم و فواصل موسیقایی
در بررسی اصطلاحات موسیقی ایرانی، یک بخش مهم دیگری که باید حتما بررسی شود، شناخت ریتم و فواصل موسیقایی است.
وزن موسیقی
وزن موسیقی به نحوه سازماندهی ضربها و تقسیمبندی زمانی در یک قطعه گفته میشود. وزن مشخص میکند که ضربها چگونه در گروههای منظم کنار هم قرار میگیرند و کدام بخشها تأکید بیشتری دارند.
برای مثال، برخی قطعات بر پایهی گروهبندیهای دوتایی یا سهتایی شکل میگیرند. شناخت وزن به نوازنده کمک میکند قطعه را با زمانبندی درست اجرا کند و ارتباط میان جملههای موسیقایی را حفظ کند.

فاصله موسیقایی
فاصله موسیقایی به اختلاف زیر و بمی میان دو صدای موسیقایی گفته میشود. این فاصله بر اساس نسبت و جایگاه دو نت تعریف میشود و میتواند کوچک یا بزرگ باشد. برای مثال، فاصلهی بین دو نت متوالی ممکن است ربعپرده، نیمپرده یا یک پرده باشد.
پرده، نیمپرده و ربعپرده
از رایجترین اصطلاحات موسیقی سنتی، پرده، نیمپرده و ربعپرده است. درواقع پرده و نیمپرده از واحدهای رایج برای توضیح فاصلهی میان صداها در تئوری موسیقی هستند. نیمپرده در نظام رایج فواصل موسیقی کلاسیک، کوچکترین فاصله میان دو نت مجاور در تقسیمبندی دوازدهقسمتی اکتاو است و پرده از دو نیمپرده تشکیل میشود. لازم به ذکر است که کوچکترین فاصلهی موسیقایی در موسیقی ایرانی، ربع پرده است که در موسیقی کلاسیک وجود ندارد.
لازم به ذکر است که واژه پرده در نوازندگی سازهایی مانند تار و سهتار معنای دیگری هم دارد و به بستهایی اشاره میکند که روی دسته ساز بسته میشوند و جایگاه اجرای نغمهها را مشخص میکنند.

دانگ
دانگ یکی از مفاهیم نظری در موسیقی ایرانی است که به مجموعهای از نغمهها و فاصلههای میان آنها اشاره دارد. در توضیح رایج نظری، دانگ چهار نغمه متوالی را در بر میگیرد که فاصلهی میان نغمه اول و چهارم آن معمولاً یک چهارم است.
دانگ در بررسی ساختار فواصل و شناخت برخی ویژگیهای موسیقی ایرانی کاربرد دارد. بااینحال، برای درک دقیق نقش آن در دستگاهها و آوازها، بهتر است هنرجو علاوه بر تعریف، نمونههای صوتی و توضیحات نظری مرتبط را نیز بررسی کند.
اصطلاحات مربوط به قطعات و نوازندگی
در اجرای موسیقی سنتی ایرانی، قطعات مختلفی وجود دارند که هرکدام ویژگیهای ساختاری و اجرایی خاصی دارند. شناخت نام و کاربرد این قطعات به شنونده کمک میکند بخشهای مختلف یک اجرای موسیقی را تشخیص دهد.
درآمد و پیش درآمد
در شروع هر دستگاه ابتدا یک قطعهی ضربی نواخته میشود که حالت مقدمه را دارد و شنونده را دعوت به شنیدن میکند و در ایجاد حالوهوای مناسب برای ورود به بخش اصلی اجرا است. به این قطعهی ضربی، پیش درآمد گفته میشود.
بعد از پیش درآمد، نوبت به اجرای درآمد میرسد. درآمد معمولاً بخش آغازین اجرای یک دستگاه یا آواز است که فضای اصلی آن را معرفی میکند. نوازنده یا خواننده با اجرای درآمد، زمینه ورود به گوشههای دیگر را فراهم میکند. درواقع درآمد، در معرفی فضای صوتی دستگاه و تثبیت ویژگیهای ملودیک آن نقش مهمی دارد.
در رابطه با تفاوت درآمد و پیش درآمد باید گفت که، پیش درآمد با درآمد تفاوت دارد. درآمد بخشی از ساختار ملودیک دستگاه یا آواز است، اما پیشدرآمد یک قالب قطعهنویسی و اجرایی محسوب میشود که معمولاً بهصورت سازی اجرا میشود.
چهارمضراب
از جمله اصطلاحات موسیقی سنتی ایرانی که احتمال زیاد، نامش را شنیدهاید، چهارمضراب است. درواقع چهارمضراب یکی از قالبهای شناختهشده موسیقی سازی ایرانی است که معمولاً با حرکتهای ریتمیک منظم، جملههای پرتحرک و الگوهای تکرارشونده شناخته میشود. این قطعات را میتوان با سازهای مختلفی مانند سنتور، تار و سهتار اجرا کرد.
در چهارمضراب، نوازنده میتواند توانایی تکنیکی، دقت ریتمیک و تسلط خود بر ساز را نشان دهد. این قطعات معمولاً تحرک بیشتری نسبت به بخشهای آزادتر اجرای موسیقی ایرانی دارند.

رِنگ
یکی دیگر از قالبهای قطعهسازی در موسیقی ایرانی، رِنگ است که معمولا ریتم مشخص و حالوهوای پرتحرکی دارد. رِنگ اغلب در بخش پایانی یک اجرای سنتی قرار میگیرد و میتواند پایانبندی پرجنبوجوشی برای برنامه موسیقی ایجاد کند.
لازم به ذکر است که پیشدرآمد، چهارمضراب و رِنگ هرکدام نقش متفاوتی در اجرای موسیقی ایرانی دارند و شناخت آنها به درک بهتر ترتیب و تنوع قطعات کمک میکند.

نتیجهگیری
آشنایی با اصطلاحات موسیقی سنتی ایرانی به ما کمک میکند ساختار این موسیقی را بهتر بشناسیم، اجرای نوازندگان و خوانندگان را دقیقتر دنبال کنیم و هنگام یادگیری ساز یا آواز، ارتباط روشنتری با توضیحات استاد داشته باشیم.
لازم نیست همه این اصطلاحات را از همان ابتدای مسیر یادگیری به خاطر بسپارید. بسیاری از آنها در جریان تمرین، شنیدن موسیقی و آشنایی تدریجی با ردیف و دستگاهها معنای روشنتری پیدا میکنند.
اگر دوست دارید موسیقی را اصولی یاد بگیرید، آموزش تئوری موسیقی در کنار تمرین ساز یا آواز میتواند مسیر یادگیری را برایتان هموارتر کند.
اگر سالهاست که دل به موسیقی ایرانی دادهاید و دوست دارید که یکی از سازها یا آواز ایرانی را یاد بگیرید، آموزش آنلاین موسیقی این امکان را برای شما فراهم میکند. چون احتمالا تا به حال به دلیل محدودیتهای مکانی و زمانی نتوانستهاید، آرزوی خود را محقق کنید. اما ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان شرایط را برای شما مهیا کردهایم تا بدون دغدغه و به سادگی، موسیقی موردعلاقهتان را یاد بگیرید. زیرا برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی دیگر فرقی ندارد که شما در کدام نقطه از جهان هستید و زمان کلاس هم با توجه به ساعتهای خالی شما و استاد تعیین میشود.
اگر دوست دارید که با مجموعهی ما بیشتر آشنا شوید، میتوانید درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید تا کارشناسان ما با شما تماس بگیرند و توضیحات لازم را در اختیارتان بگذارند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



