اگر تا به حال یک اجرای موسیقی دستگاهی ایرانی را از ابتدا تا انتها شنیده باشید، احتمالاً متوجه شدهاید که فضای موسیقی در پایان تغییر میکند. درواقع بعد از بخشهای آوازی و ملودیک، ناگهان یک قطعهی ریتمیک و پرتحرک شنیده میشود؛ قطعهای که معمولاً حالوهوای شادتر و پرجنبوجوشتری دارد و اجرای دستگاه را به پایان میرساند. اسم این فرم، رِنگ موسیقی دستگاهی است. درواقع رِنگ (Reng)، نمایش خاصی از طرف نوازندهها برای تزریق هیجان به مخاطبان است.
فرقی ندارد که شما آموزش تار را شروع کردهاید یا سنتور را، به هرحال به عنوان هنرجوی سازهای ایرانی خوب است که با این فرم موسیقایی آشنا شوید.
رنگ در موسیقی دستگاهی چیست؟
منظور از رنگ یک قطعهی ضربی بیکلام است که از اجزاء مهم ردیف موسیقی ایرانی است. این فرم ضربی شاد، نقش تزریق هیجان را در انتهای قطعه برعهده دارد.
اصولا در یک اجرای کامل ردیف موسیقی ایرانی، ابتدا پیش درآمد و سپس درآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و در انتها رِنگ اجرا میشود. درواقع رِنگ موسیقی، اجرای کامل یک دستگاه را به بهترین شکل تمام میکند به همین علت به قطعه خداحافظی هم معروف است. این قطعه بیشتر با ریتم آهنگ 6.8 اجرا میشود.
رِنگ معمولاً دارای وزن مشخص و ریتم قابل تشخیصی است و برخلاف بخشهای آوازی، در شکل معمول خود به خواننده و کلام وابسته نیست.

هدف از اجرای رِنگ چیست؟
از همان گذشتهها، هدف از اجرای قطعهی رنگ این است که بعد از اجرای کامل یک دستگاه، در بخش پایانی، قطعهی شادیبخشی به گوش مخاطبان برسد. درواقع مهمترین کاربرد رنگ همان ایجاد نشاط و رقص در پایان اجراهای موسیقی است که در نهایت، پایانی شیرین و لذتبخش برای شرکتکنندگان و مخاطبان ایجاد کند. این قطعه بدون نیاز به آواز و خوانندگی و فقط با ساز و نوازنده اجرا میشود.
این موضوع نشان میدهد که موسیقی دستگاهی فقط به آواز و تصنیف محدود نمیشود و در انتها پرهیجان و سرشار از تحرک میشود.
قدمت رنگ در موسیقی دستگاهی ایرانی چقدر است؟
از نظر موسیقیشناسان، فرم رنگ در موسیقی ایرانی از قدیمیترین فرمهای موسیقی سنتی ایرانی است. دلیل این موضوع به این برمیگردد که تنها فرمی که برای رقص در موسیقی ایران استفاده میشده، رنگ بوده و هنر رقص تاریخچهای بسیار قدیمی در ایران دارد.
اما همانطور که میدانید در ایران، محدودیت اجرای موسیقی همواره وجود داشته است. قبل از مشروطه تنها در دربار و خانهی اشراف و اعیان، بساط موسیقی پهن بوده و برنامههایی اجرا میشده است. اما بعد از دوران مشروطه، به تدریج، کنسرتهایی برگزار گردید و مردم معمولی هم توان شرکت در اجراهای موسیقی را پیدا کردند.

فرم رنگ در دستگاههای مختلف موسیقی چگونه است؟
در موسیقی دستگاهی برای هر دستگاه یک قطعه رنگ وجود دارد. در بعضی دستگاهها، تعداد رنگها بیشتر است. ضمن اینکه رنگ شهرآشوب که نسبتا طولانی هم هست، در همه دستگاهها استفاده میشود.
البته رنگهای دیگری هم وجود دارد که در دو یا چند تا از دستگاهها به صورت مشترک اجرا میشوند، مانند رنگهای حربی، نستوری و حاشیه. به طور معمول رنگ موسیقی در گام درآمد شروع شده و در میزانهای دیگر به گوشههای دیگر دستگاه نیز میرسند و در انتها برای فرود به مد درآمد باز میگردند.
معروفترین هنرمندان خالق رنگ موسیقی و رنگ نواز
هرچند که فرم رنگ همواره در موسیقی ایرانی وجود داشته است اما این درویش خان بود که دست به ابداع قطعهی رنگ به صورت علمی و اصولی زد و رنگهای مختلفی را نیز ساخت. به همین دلیل جزء بهترین رنگ نوازان نیز به شمار میرود.
به غیر از درویش خان، از دیگر هنرمندانی که رنگهای زیبا و ماندگاری خلق کردهاند میتوان به فرامرز پایور، حبیب سماعی، موسی معروفی، علی نقی وزیری و رکن الدین مختاری و … اشاره کرد.
دلیل اجرای رنگ در انتهای برنامههای موسیقایی چیست؟
در کنسرتها و اجرای برنامههای موسیقی ایرانی، اصولا بعد از اجرای آواز و تصنیف، حالوهوای شنونده به سمت اندیشیدن و خلسه میرود و به نوعی حال روحی او تغییر میکند. اما با اجرای قطعهی رنگ، روحیهی شنونده به حالت ابتدایی برمیگردد. همچنین چون اصولا اجرای یک دستگاه موسیقی، طولانی است و مخاطبان در این مدت از نشستن طولانی خسته میشوند، با اجرای یک قطعه رنگ آن سرور و شادی به شنونده برمیگردد و با ریتم آن تحرک پیدا میکند. به طورکلی با وجود اجرای رنگ در پایان برنامه، پایانی با شکوهتر و شادتر رقم میخورد. درواقع، رِنگ فقط یک قطعه مانند دیگر قطعهها در انتهای برنامه نیست؛ بلکه میتواند نقش نوعی جمعبندی و پایانبندی را نیز داشته باشد.

رِنگ چه تفاوتی با چهارمضراب دارد؟
رِنگ و چهارمضراب هر دو از قطعات ضربی موسیقی ایرانی هستند، اما یکسان نیستند. درواقع:
- چهارمضراب معمولاً بر پایهی یک الگوی ریتمیک یا پایه شکل میگیرد که در طول قطعه بازمیگردد و ملودیها بر اساس آن گسترش پیدا میکنند. این فرم معمولاً امکان نمایش توانایی تکنیکی نوازنده را نیز فراهم میکند.
- رِنگ اما اساساً با حرکت ریتمیک و موسیقی رقص پیوند تاریخی دارد و در ساختار سنتی اجرای دستگاهی بیشتر نقش پایانبندی را دارد. به زبان ساده:
البته این دو فرم دارای ویژگیهای مشترکی هستند و به طور کلی، مرز بین فرمهای موسیقی ایرانی همیشه به سادگی قابل تفکیک نیست.
رِنگ در موسیقی امروز چه جایگاهی دارد؟
امروزه رِنگ همچنان در اجراهای موسیقی ایرانی شنیده میشود، اما جایگاه آن نسبت به گذشته تغییر کرده است. در یک اجرای امروزی، دیگر لزوماً قرار نیست رِنگ برای همراهی مستقیم با رقص اجرا شود. بیشتر اوقات، شنونده آن را بهعنوان یک قطعهی سازی و ریتمیک میشنود که در پایان برنامه اجرا میشود.
به همین دلیل، میتوان گفت رِنگ از یک کارکرد اجتماعی و حرکتی به یک فرم هنری و اجرایی نیز تبدیل شده است. با این حال، ویژگیهایی که از گذشته در آن باقی ماندهاند یعنی ریتم مشخص، حرکت، نشاط و انرژی، هنوز هم بخش مهمی از هویت آن را تشکیل میدهند.

نتیجهگیری
اگر بخواهیم جایگاه رِنگ را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم که رِنگ در موسیقی ایرانی یکی از فرمهای ضربی موسیقی دستگاهی است که ریشه در موسیقی رقص دارد و در سنت اجرای دستگاهی، بهویژه در پایان برنامه، برای ایجاد حرکت، نشاط و پایانبندی استفاده میشود.
هر چند که قدمت رنگ موسیقی ایرانی بسیار طولانی است ولی درویش خان به این فرم موسیقی سروشکل تازهای بخشید و با ساختن رنگهای مختلف جایگاه این فرم موسیقایی را تثبیت کرد.
موسیقی ایرانی، از موسیقیهای مقامی گرفته تا موسیقی دستگاهی، دنیایی شگرف و بسیار غنی است که نشاندهندهی فرهنگ و هنر ریشهدار این مرزوبوم است. اگر شما هم از شیفتگان موسیقی ایرانی هستید و دوست دارید که بتوانید دستی بر سازی ببرید و یا صدایتان را به آواز بلند کنید، بهتر است که بیشتر از این تعلل نکنید.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان به همراه اساتید باتجربه و با اخلاق خود کنار شما هستیم تا کمکتان کنیم بتوانید، لذت یادگیری موسیقی ایرانی را بچشید. حتی اگر آن سر دنیا هم هستید و به استاد فارسی زبان و یا یک دورهی مناسب دسترسی ندارید ما موسیقی را با آموزش آنلاین موسیقی به خانهی شما میآوریم.
برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی کافی است که یک گوشی یا لپ تاپ، اینترنت پرسرعت و ساز مدنظرتان را داشته باشید و بقیهی چیزها را را به ما بسپارید.
اگر دوست دارید که از شرایط دورههای ما، سابقهی اساتید و … اطلاعات بیشتری کسب کنید و یا سوال خاصی دارید، درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دهید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


