درآمد و پیش درآمد از اصطلاحات رایج و پرکاربرد موسیقی دستگاهی ایرانی است. اگر به موسیقی دستگاهی ایرانی علاقهمند باشید، احتمالاً نامهایی مانند درآمد شور، درآمد ماهور یا پیشدرآمد اصفهان را شنیدهاید. اما درآمد و پیشدرآمد دقیقاً چه معنایی دارند؟ چه تفاوتی با یکدیگر دارند و هرکدام چه نقشی در اجرای موسیقی ایرانی ایفا میکنند؟
درواقع برای آشنایی با این اصطلاحات ابتدا باید موسیقی دستگاهی ایرانی را به خوبی بشناسیم. اگر بخواهیم موسیقی دستگاهی ایران را به یک منظومه از سیارات مختلف تشبیه کنیم، میتوان گفت که دستگاه ها سیاراتی هستند که به دور موسیقی دستگاهی در گردشاند و هریک از این سیارات قمرهایی دارند که این قمرها گوشهها و ردیفهای موسیقی ایرانی به حساب میآیند. درآمد و پیش درآمد دو قمر بسیار مهم در منظومهی موسیقی دستگاهی ایرانی است. اگر قصد یادگیری موسیقی ایرانی را دارید و میخواهید آموزش تار را شروع کنید و یا نواختن سنتور را یاد بگیرید، و … بهتر است که درآمد و پیشدرآمد را بهتر بشناسید.
منظور از درآمد و پیش درآمد در موسیقی دستگاهی چیست؟
پیش از پرداختن به مفهوم درآمد و پیشدرآمد بهتر است که کمی با ردیف موسیقی ایرانی و دستگاههای موسیقی ایرانی آشنا شوید. به عنوان علاقهمند به موسیقی ایرانی، احتمالا درباره ردیف میرزا عبدالله و آقا حسینقلیخان چیزهایی شنیدهاید. بدون شک این دو نفر در شکلگیری ردیفهای موسیقی ایرانی نقش بهسزایی ایفا کردند.
منظور از ردیف، پیوستن زنجیروار آهنگها و نغمههایی است که به آنها گوشه گفته میشود. گوشههای یک ردیف یا یک دستگاه درواقع از یک خانواده هستند و مجموع آنها یک دستگاه موسیقی را تشکیل میدهند.
برای مثال دستگاه ماهور 40 گوشه دارد که همهی این گوشهها در مسیر آوایی دستگاه قرار گرفتهاند. تقریبا اولین گوشه در تمام دستگاهها درآمد نام دارد.

همانطورکه پیشتر اشاره کردیم، درآمد و پیش درآمد دو قمر مهم در منظومه موسیقی دستگاهی هستند. در ادامه به طورکامل به معرفی این دو برکن مهم موسیقی دستگاهی، میپردازیم.
درآمد در موسیقی ایرانی چیست؟
ردیف موسیقی ایرانی مجموعهای از گوشههاست که در چارچوب دستگاهها و آوازها سازماندهی شدهاند. هر دستگاه ویژگیهای ملودیک خاص خود را دارد و درآمد یکی از بخشهایی است که این ویژگیها را به شنونده نشان میدهد. درآمد در آغاز اجرای یک دستگاه یا آواز قرار میگیرد.
این گوشه به نوازنده یا خواننده کمک میکند فضای موسیقایی دستگاه را معرفی کند و شنونده را با ویژگیهای ملودیک آن آشنا سازد. به همین دلیل درآمدهای هر دستگاه دیگری متفاوت است. برای مثال، درآمد شور با درآمد ماهور تفاوت دارد؛ زیرا هرکدام ویژگیهای ملودیک و فضای موسیقایی خاص خود را دارند. به همین دلیل، شناخت درآمدها میتواند به درک بهتر تفاوت دستگاههای موسیقی ایرانی کمک کند.
برای درک بهتر این موضوع میتوان درآمد را به عنوان سکانس اول یک فیلم سینمایی در نظر گرفت. اصولا این سکانس نشاندهنده حالوهوا و فضاسازیهای بعدی در ادامه فیلم است. این سکانس معمولا ریتم آرامی دارد و ما را برای فراز و فرودهای مختلف در ادامهی تماشای فیلم آماده میکند.
گوشه درآمد نیز دقیقا به همین منظور استفاده میشود. یعنی به ما کمک میکند تا با مد اصلی دستگاه آشنا شویم اما در عینحال ضرباهنگ کندتری نسبت به بقیهی گوشههای دستگاه دارد. معمولا درآمد بدون شعر اجرا میشود ولی اگر خواننده هم داشته باشید با تحریرهای سبک و تا حدامکان به صورت ساده خوانده میشود.
جالب است بدانید که در گذشته به جای دستگاههای موسیقی ایرانی از واژهی مقام استفاده میشد. در همان زمان، درآمد هم با نامهای دیگری شناخته میشد که در برخی اسناد قدیمی، مانند آثار عبدالقادر مراغی، از واژهی سربند به جای درآمد استفاده شده است.
پیش درآمد در موسیقی ایرانی چیست؟
پیشدرآمد در موسیقی ایرانی نوعی قطعه سازی است که معمولاً پیش از بخشهای دیگر اجرا میشود. اگر بخواهیم به زبان ساده توضیح دهیم باید بگوییم پیش درآمد معرفی نامهای برای اجرای رسمی یک دستگاه موسیقی است. همانطور که از نام آن پیداست این قطعه پیش از درآمد پخش میشود و با تمی تقریبا حماسی اجرا است. در یک کلام، پیش درآمد، مقدمهای برای شروع یک دستگاه است.
این فرم بر پایه یک ساختار ملودیک و ریتمیک مشخص شکل میگیرد و اغلب با ضرب منظم اجرا میشود. پیشدرآمد معمولاً برای سازها ساخته میشود و میتواند بهصورت تکنوازی یا گروهنوازی اجرا شود. این قطعه علاوه بر ایجاد شروعی منظم برای اجرا، فضای کلی دستگاه را به شنونده معرفی میکند.
یکی از مهمترین کاربردهای پیشدرآمد، آماده کردن شنونده برای ورود به فضای موسیقی است. این قطعه میتواند حالوهوای دستگاه را نشان دهد و زمینه مناسبی برای ادامه اجرا فراهم کند. پیشدرآمدها از نظر سرعت، وزن، ملودی و حالوهوا با یکدیگر تفاوت دارند. بعضی از آنها پرتحرکترند و بعضی دیگر فضایی آرامتر دارند. بنابراین، نمیتوان گفت همهی پیشدرآمدها الزاماً تند، شاد یا حماسی هستند.
در اجرای گروهی نیز پیشدرآمد میتواند به هماهنگی نوازندگان کمک کند و با ارائه یک ساختار مشخص، شروع برنامه را منسجمتر سازد.
تاریخچه پیش درآمد در موسیقی ایرانی
اگرچه واژه پیش درآمد قبل از دوره میرزا عبدالله و آقا حسینقلی مورد استفاده قرار میگرفته است و فرم های مشابه آن در رساله موسیقی فارابی هم یافت شده بود. اما این فرم تا آخر دوره قاجار رواج نداشت و اجرای موسیقی تا آن زمان با تکنوازی شروع میشد.
فرم مشابهی در موسیقی ترکیه وجود دارد که به آن «پیشرو» میگویند. به عقیده استاد محمدرضا لطفی اگرچه شکلگیری پیش درآمد در موسیقی ایرانی به صورت مستقل و خودجوش اتفاق افتاده است اما با این وجود به دلیل ارتباط فرهنگی ایران و ترکیه احتمال دارد که پیش درآمد از پیشرو تاثیر گرفته باشد.

به گفتهی روح الله خالقی پیشدرآمد پس از ابداعش به سرعت گسترش یافت و حتی در شهرستانها هم پیش درآمدهای رکنالدینخان و درویشخان را مینواختند. این پیشدرآمدهای اولیه عبارت بودند از پیشدرآمد ابوعطا، افشاری، ماهور و سهگاه از درویشخان، و پیشدرآمد شور، بیات ترک، دشتی، چهارگاه، ماهور، همایون و اصفهان از رکنالدین خان.
چند نمونه از پیشدرآمدهای معروف موسیقی ایرانی
برای آشنایی بهتر با پیش درآمد، شنیدن نمونههای مختلف موسیقی میتواند بسیار مفید باشد. درواقع با مقایسه آثار آهنگسازان مختلف، بهتر میتوانید ویژگیهای ریتمیک و ملودیک این فرم را تشخیص دهید. از معروفترین پیش درآمدها میتوان به پیشدرآمد اصفهان اثر مرتضی نیداوود اشاره کرد. مرتضی حنانه این قطعه را در گام ر مینور برای موسیقی مجموعه تلویزیونی هزاردستان تنظیم کرد.
با گوش کردن به این قطعه، فرصتی برایتان پیش میآید که میتوانید متوجه چگونگی ترکیب ملودی و ریتم در یک قطعه ضربی شوید. همچنین میتوانید هنگام شنیدن آن، به تفاوت فضای موسیقایی اصفهان با دیگر دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی دقت کنید.
یکی دیگر از پیش درآمدهای معروف، پیش درآمد شور علی اکبر شهنازی، نوازنده ی برجستهی تار و از چهرههای شناختهشدهی موسیقی ایرانی است. شهنازی این پیش درآمد را در اواخر دهه ۱۳۱۰ ساخت که حسین تهرانی در آن وی را با تنبک همراهی کرد؛ این اثر یکی از پیشدرآمدهای بدیع و ماندگار است و در آن توجه زیادی به ضربینوازی شده است.
تفاوت درآمد و پیش درآمد در یک نگاه
برای مرور سریع تفاوت درآمد و پیشدرآمد در موسیقی ایرانی، میتوان ویژگیهای اصلی آنها را به شکل زیر مقایسه کرد:
| ویژگی | درآمد | پیشدرآمد |
| تعریف | گوشهای در ردیف موسیقی ایرانی | فرمی از قطعهی سازی در موسیقی ایرانی |
| نقش اصلی | معرفی فضای ملودیک دستگاه یا آواز | آغاز و معرفی فضای کلی اجرای موسیقی |
| ریتم | اغلب با آزادی ریتمیک بیشتر | معمولاً دارای ضرب و وزن مشخص |
| شیوه اجرا | سازی یا آوازی | سازی |
| جایگاه رایج | معمولاً در آغاز اجرای دستگاه یا آواز | اغلب در ابتدای برنامه موسیقی |
| ساختار | بخشی از مجموعه گوشههای ردیف | قطعهای مستقل با ساختار مشخص |
همانطور که مطالعه کردید، درآمد و پیش درآمد هر دو در معرفی فضای موسیقی دستگاهی نقش دارند، اما از نظر ساختار و کاربرد یکسان نیستند. درآمد یکی از گوشههای مهم ردیف است؛ درحالیکه پیشدرآمد قطعهای ضربی است که معمولاً شروع اجرای موسیقی را شکل میدهد.

تفاوت پیشدرآمد با چهارمضراب چیست؟
پیشدرآمد و چهارمضراب هر دو از فرمهای ضربی موسیقی ایرانی هستند، اما ساختار و کاربرد متفاوتی دارند. پیشدرآمد معمولاً برای آغاز و معرفی فضای موسیقی اجرا میشود؛ درحالیکه چهارمضراب بیشتر بر حرکت ریتمیک، الگوهای تکرارشونده و نمایش توانایی تکنیکی نوازنده تأکید دارد.
نتیجهگیری
درآمد و پیش درآمد دو اصطلاح مهم در موسیقی دستگاهی ایران هستند که شناخت تفاوت آنها به درک بهتر ساختار اجراهای موسیقی ایرانی کمک میکند. درآمد یکی از گوشههای مهم ردیف است که معمولاً فضای ملودیک دستگاه یا آواز را معرفی میکند؛ اما پیشدرآمد قطعهای ضربی است که اغلب در ابتدای اجرا نواخته میشود.
اگر به موسیقی سنتی ایرانی علاقه دارید، پیشنهاد میکنیم نمونههای مختلف درآمد و پیشدرآمد را در دستگاههای گوناگون بشنوید. مقایسه این آثار کمک میکند بهتدریج تفاوت فضای ملودیک دستگاهها و ساختار قطعات ضربی را بهتر بشناسید.
اگر مدتهاست که به یادگیری موسیقی ایرانی علاقه دارید ولی به هر دلیلی تا به حال شروع به یادگیری ساز یا آواز موردعلاقهتان نکردهاید، ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، همراهتان هستیم. شیوهی آموزشی ما آنلاین است و در این شیوهی آموزشی با محدودیت مکانی و زمانی مواجه نیستید. درنتیجه در هرکجای دنیا که به سر میبرید؛ میتوانید با آموزش آنلاین موسیقی، یادگیری موسیقی را شروع کنید. به ویژه اگر علاقهمند به موسیقی ایرانی هستید و به استاد خوب دسترسی ندارید.
برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی فقط به اینترنت پرسرعت و یک گوشی، تبلت یا لپتاپ نیاز دارید. همچنین میتوانید پیش از ثبت نام از راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی نیز بهرهمند شوید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



