تا به حال برایتان پیش آمده که بدون برنامهریزی قبلی، شروع به نوشتن کنید و هرچه در ذهن و دلتان میگذرد روی کاغذ بیاورید؟ بداههنوازی در موسیقی دقیقا شبیه این تجربه است. در آزادنویسی گاهی حتی خودتان هم نمیدانید جمله بعدی چه خواهد بود؛ فقط اجازه میدهید فکرها و احساساتتان مسیر نوشتن را مشخص کنند.
در بداههنوازی هم نوازنده در لحظه تصمیم میگیرد چه نتهایی را بنوازد، چگونه آنها را به هم پیوند دهد و چه حالوهوایی به ملودی خود بدهد. به این ترتیب، موسیقی تازهای شکل میگیرد که حاصل خلاقیت، تجربه و احساس او در همان لحظه است.
بداهه نواختن (Musical Improvisation) یکی از مهارتهای جذاب نوازندگی است که در سبکهای مختلف موسیقی، از موسیقی ایرانی گرفته تا جاز و موسیقی کلاسیک، شکلهای متفاوتی دارد. پس فرقی ندارد که هنرجوی چه سازی هستید؛ در حال آموزش تار یا سه تار هستید و یا یادگیری پیانو و ویولن شروع کردهاید، به هرحال خوب است اطلاعاتی دربارهی این مهارت به دست آورید و بدانید، بداهه نوازی دقیقاً چیست؟ آیا هر نوازندهای میتواند آن را یاد بگیرد؟ برای شروع این هنر به چه مهارتهایی نیاز است و … .
منظور از بداههنوازی چیست؟ به چه نوع موسیقیای، بداهه میگویند؟
بداهه نواختن یعنی خلق موسیقی در لحظه اجرا، بدون اینکه تمام جزئیات آن از قبل نوشته یا مشخص شده باشد. در این روش، نوازنده یا خواننده با استفاده از دانش موسیقی، تجربه شنیداری و خلاقیت خود، ملودیها و عبارتهای تازهای میسازد.
تصور کنید یک نوازنده پیانو چند آکورد ساده مینوازد و سپس روی آنها ملودیای خلق میکند که از قبل برایش نتنویسی نشده است. یا نوازنده سهتاری را در نظر بگیرید که با تکیه بر آموختههای خود، جملههای موسیقایی تازهای میسازد و آنها را به یکدیگر پیوند میدهد. هر دو میتوانند نمونههایی از بداهه نوازی باشند.
البته این شیوه نوازندگی به معنای نواختن تصادفی نتها یا کنار گذاشتن تمام قواعد موسیقی نیست. نوازنده معمولاً از دانش و تجربهای استفاده میکند که در طول تمرین و یادگیری به دست آورده است؛ حتی اگر هنگام اجرا، تکتک نتها را آگاهانه و از قبل انتخاب نکند. درست مانند زمانیکه درحال آزادنویسی هستید؛ در زمان آزادنویسی هم درست است که کلمهها به شکل ناخودآگاه و بدون فکر کردن روی کاغذ نوشته میشوند ولی شما از قبل یکسری اصول را بلد هستید. شما با حروف الفبا آشنا هستید، میدانید که با ترکیب چه حروفی چه کلمهای درست میشود و هر کلمه چه جایگاهی در جمله دارد. در زمان آزادنویسی با توجه به حسوحالتان از حافظهی خود، کلمههایی را انتخاب و یاداشت میکنید.
در موسیقی هم برای اینکه نوازنده بتواند بداهه بنوازد، سالها آموزش میبیند و با اصول کلی موسیقی آشنایی پیدا میکند. مثلا به عنوان هنرجوی سازهای ایرانی میداند که هر کدام از دستگاههای موسیقی ایرانی چه حسوحالی دارند و چطور باید آن حسوحال را ایجاد کند.
این مهارت برای بسیاری از نوازندگان راهی برای بیان احساسات و تجربههای شخصی است. بعضی از آنها در اجراهای خود از این مهارت استفاده میکنند و گاهی نیز بداههنوازیهایشان را گسترش میدهند و به قطعاتی مستقل تبدیل میکنند.

چرا بداههنوازی برای نوازندگان لذتبخش است؟
یکی از جذابیتهای نوازندگی به شکل بداهه، این است که نوازنده میتواند بدون پیروی کامل از یک ملودی از پیش تعیینشده، ایدههای موسیقایی خودش را بیان کند. در چنین تجربهای، احساسات، خلاقیت و مهارت نوازندگی در کنار هم قرار میگیرند.
البته باید میان بداههنوازی و نواختن گوشی، تفاوت قائل شویم. وقتی ملودیای را میشنوید و سعی میکنید آن را بدون استفاده از نت اجرا کنید، در حال بازسازی یک موسیقی موجود هستید. این کار به تقویت گوش موسیقایی کمک میکند، اما لزوماً به معنای بداهه نواختن نیست.
در مقابل، اگر بر اساس همان ملودی، جملهای تازه بسازید، ریتم آن را تغییر دهید یا مسیر موسیقی را به شکلی جدید ادامه دهید، میتوانید وارد فرایند بداهه نوازی شوید.
در واقع، این شیوه نوازندگی فرصتی است تا نوازنده فراتر از بازتولید نتهای یک قطعه حرکت کند و در چارچوب سبک و قواعد موسیقی، ایدههای خودش را شکل دهد. به همین دلیل، این مهارت میتواند تجربه نوازندگی را برای بسیاری از افراد لذتبخشتر کند. به قول معروف؛ آن جا که سخن از گفتن باز میماند، موسیقی آغاز میشود.
چگونه میتوان بداههنوازی کرد؟
برای یادگیری بداهه نواختن، بهتر است ابتدا با ساز خود آشنا شوید و مهارتهای پایه نوازندگی را تقویت کنید. شناخت نتها، ریتم، گامها و ساختارهای موسیقایی میتواند به شما کمک کند تا ایدههای ذهنی خود را راحتتر به صدا تبدیل کنید.
بااینحال، لازم نیست تا زمان رسیدن به سطح حرفهای صبر کنید. میتوانید از همان مراحل ابتدایی یادگیری ساز، تمرینهای ساده بداههنوازی را شروع کنید و بهتدریج آنها را دشوارتر کنید. برای شروع، این مراحل را امتحان کنید:
شنونده دقیقتری باشید
قبل از این که بتوانید به خوبی بنوازید، باید بتوانید به خوبی بشنوید. پس هنگام گوش دادن به موسیقی، فقط از ملودی لذت نبرید؛ سعی کنید به جزئیات آن هم توجه کنید. به تغییرات ریتم، مکثها، تکرار جملهها، بالا و پایین رفتن ملودی و نحوه پایان یافتن عبارتهای موسیقایی دقت کنید.
میتوانید هنگام شنیدن یک قطعه از خودتان بپرسید: اگر این ملودی ادامه پیدا میکرد، چه نتهایی میتوانستند در ادامه آن قرار بگیرند؟ اگر نوازنده به جای تکرار یک جمله، آن را تغییر میداد، چه اتفاقی میافتاد؟
لازم نیست همیشه پاسخ درستی برای این پرسشها پیدا کنید. همین تلاش برای پیشبینی و تصور ادامه موسیقی میتواند به پرورش گوش و تخیل موسیقایی شما کمک کند.
همچنین سعی کنید قطعهای را که گوش میدهید به واقعهای نسبت دهید، در ذهن خود برای آن یک تصویر بسازید و سعی کنید پی ببرید که این تصویر در ذهن شما چه رنگهایی دارد، چه احساسی پشت آن پنهان است و میخواهد چه چیزی به شما بگوید؟

با نتهای محدودی شروع کنید
چند نت ساده و هماهنگ انتخاب کنید و سعی کنید با جابهجایی ترتیب آنها، ملودی کوتاهی بسازید. محدود کردن تعداد نتها کمک میکند بهجای نگرانی درباره انتخابهای زیاد، روی ارتباط میان صداها تمرکز کنید.
ریتم یک ملودی را تغییر دهید
یک ملودی کوتاه و آشنا بنوازید؛ سپس همان نتها را با ریتمی متفاوت اجرا کنید. میتوانید بعضی نتها را طولانیتر کنید، میان آنها مکث بگذارید یا سرعت اجرای عبارت را تغییر دهید.

به شکل پرسشوپاسخ تمرین کنید
یک عبارت موسیقایی کوتاه بنوازید و بعد سعی کنید عبارت دیگری در پاسخ به آن خلق کنید. این تمرین به شما کمک میکند جملههای موسیقایی را به شکل پرسشوپاسخ در کنار هم قرار دهید.
ایدههای خود را ضبط کنید
گاهی هنگام بداههنوازی، ملودی جالبی به ذهنتان میرسد؛ اما ممکن است چند دقیقه بعد آن را فراموش کنید. ضبط کردن اجراها به شما امکان میدهد ایدههایتان را دوباره بشنوید و بخشهایی را که دوست دارید، گسترش دهید.
مهمتر از همه اینکه بداهه نواختن به تمرین مداوم نیاز دارد. هرچه بیشتر بنوازید، گوش شما با ارتباط میان نتها آشناتر میشود و پیدا کردن ایدههای تازه برایتان آسانتر خواهد شد.
بداههنوازی در موسیقی ایرانی
یکی از عناصر اصلی موسیقی ایرانی، بداهه نوازی است. نوازندگان و خوانندگان این نوع موسیقی با شناخت ردیف، گوشهها، فواصل و شیوهی جملهبندی، میتوانند عبارتهای موسیقایی را گسترش دهند و در لحظه، ملودیهای تازهای خلق کنند.
برای مثال، نوازنده تار یا سهتار ممکن است اجرای خود را با جملهای برگرفته از یک گوشه آغاز کند و سپس با تغییر و گسترش آن، مسیر تازهای در موسیقی بسازد. این تغییرات میتوانند به حالوهوای اجرا، مهارت نوازنده و ارتباط او با دیگر نوازندگان بستگی داشته باشند.
در موسیقی ایرانی، اولین قدم برای یادگیری بداهه نواختن، آشنایی با ردیف موسیقی ایرانی است. درواقع همانطورکه پیشتر هم اشاره کرده بودیم، نوازنده یا خواننده زمانی میتواند بداهه بنوازد یا بخواند که آشنایی کاملی با دستگاهها، گوشهها و حالوهوای هر کدام از آنها دارد. درواقع نوازنده بعد از شناخت دقیق الگوهای موسیقایی، بهتدریج زبان موسیقی ایرانی را میشناسد و میتواند از آن برای ساختن جملههای تازه استفاده کند.
البته این شیوه نوازندگی در موسیقی ایرانی تنها به کنار هم قرار دادن نغمههای آشنا محدود نمیشود. نحوه گسترش جملهها، توجه به فواصل، مکثها و ظرافتهای اجرایی نیز در شکلگیری یک بداههنوازی تأثیر دارند.

بداههنوازی در موسیقی کلاسیک
تصور بیشتر افراد از موسیقی کلاسیک، نوعی موسیقی چهارجوببندی شده است که نوازنده باید همیشه دقیقاً همان نتهایی را اجرا کند که آهنگساز نوشته است. به همین دلیل این تصور اشتباه شکل میگیرد که خلاقیت و بداههنوازی هیچ جایگاهی در این موسیقی ندارد. اما تاریخ موسیقی کلاسیک تصویر متفاوتی به ما نشان میدهد.

درواقع با بررسی دورههای مختلف موسیقی کلاسیک متوجه میشویم که در دورههای مختلف موسیقی کلاسیک، نواختن در لحظه بخشی از مهارتهای نوازندگان و آهنگسازان بوده است. برای نمونه، نوازندگان سازهای کلاویهای در گذشته گاهی روی یک ملودی یا توالی آکوردها بداهه نوازی میکردند. همچنین در بعضی کنسرتوها، بخشی به نام کادنزا وجود دارد که در آن نوازنده میتواند توانایی فنی و خلاقیت خود را به نمایش بگذارد. آهنگسازان و نوازندگان بزرگی مانند موتسارت و بتهوون نیز به توانایی بداههنوازی شهرت داشتند.
امروزه در بسیاری از اجراهای موسیقی کلاسیک، وفاداری به نتنوشته اهمیت زیادی دارد؛ بااینحال، این شیوه نوازندگی همچنان در برخی شیوههای اجرا و بازآفرینی موسیقی این سنت حضور دارد.
بداههنوازی در موسیقی جاز
وقتی صحبت از بداههنوازی میشود، موسیقی جاز یکی از نخستین سبکهایی است که به ذهن بسیاری از افراد میرسد. بداهه نواختن در جاز جایگاه مهمی دارد و نوازندگان معمولاً با تکیه بر ساختار قطعه، توالی آکوردها، ریتم و تعامل با دیگر اعضای گروه، ایدههای تازهای خلق میکنند. حقیقت این است که بداهه نواختن یکی از اصلیترین عناصر سبک جاز است و هنرمندان جاز یکی از ماهرترین بداههنوازان تاریخ موسیقیاند.
برای مثال، ممکن است یک گروه، ملودی اصلی قطعه را اجرا کند و سپس نوازنده ساکسیفون یا ترومپت بخشی را به بداهه زدن اختصاص دهد. در این بخش، نوازنده میتواند ملودیهای تازهای بسازد، از الگوهای ریتمیک متفاوت استفاده کند و ایدههای موسیقایی خود را گسترش دهد.
البته بداهه نوازی در جاز به معنای اجرای کاملاً آزاد و بیقاعده نیست. نوازنده باید ساختار موسیقی را بشناسد و به اجرای دیگر اعضای گروه گوش دهد تا بتواند جملههایی بسازد که با فضای قطعه هماهنگ باشند. درواقع سه عنصر اصلی، آزادی در نواختن، دانش موسیقایی و تعامل با دیگر نوازندگان، بداههنوازی در سبک جاز را جذاب و شنیدنی میکند.

نتیجهگیری
اگر هنرجو مبتدی هستید و هنوز به آن میزان از تسلط به موسیقی نرسیدهاید، به هیچوجه نگران نباشید چون شما هم میتوانید بداهه بنوازید. درواقع برای بداهه نواختن لازم نیست که حتما نوازنده حرفهای شوید و به طور کامل روی سازتان تسلط پیدا کنید. البته که تسلط بیشتر بر ساز و آشنایی با مبانی موسیقی، میتواند امکانات بیشتری در اختیارتان قرار دهد، اما میتوانید از تمرینهای ساده و متناسب با سطح خودتان شروع کنید.
در نهایت همانطورکه مطالعه کردید، بداههنوازی فرصتی برای تجربه کردن موسیقی به شکلی خلاقانه است؛ فرصتی که به شما اجازه میدهد در کنار یادگیری آثار دیگران، ایدههای موسیقایی خودتان را هم کشف کنید و به آنها شکل بدهید.
یادتان باشد که برای اینکه به یک بداههنواز خوب تبدیل شوید باید قدم اول را درست بردارید و قدم اول هم آموزش درست و اصولی است. برای ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان فرقی ندارد که شما در حال یادگیری موسیقی ایرانی هستید یا کلاسیک، سنتور زدن را دوست دارید یا نواختن کالیمبا را، به هر حال ما به شما کمک میکنیم تا ساز موردعلاقهتان را یاد بگیرید.
کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشود. پس در هر کجای دنیا که باشید به سادگی میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.

اگر به دلیل مشغلهی کاری در طی روز فرصت سر خاراندن را هم ندارید، میتوانید، شبها بعد از یادگیری موسیقی با روانی آرام به رختخواب بروید. همچنین اگر فرصت این را ندارید که فرزندتان را به آموزشگاه ببرید، حتما آموزش آنلاین موسیقی را امتحان کنید.
اگر ترجیح میدهید پیش از ثبت نام، پاسخ سوالات و ابهامات خود را رفع کنید، میتوانید درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دهید و در نهایت اگر همه چیز طبق میلتان بود، آموزشتان را شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



