تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی مهارتی است که به ما کمک میکند هنگام شنیدن یک قطعه، فراتر از ملودی و صدای سازها برویم و ساختار موسیقی را بهتر درک کنیم. این موضوع به ویژه برای هنرجویانی که به تازگی یادگیری موسیقی ایرانی را شروع کردهاند، اهمیت زیادی دارد. چون همانطورکه میدانید، موسیقی ایرانی از دستگاهها و گوشههای مختلفی تشکیل میشود و حالوهوای هر دستگاه با دیگری متفاوت است. پس اگر بخواهید که با تسلط بیشتری در دستگاههای مختلف بنوازید، قبل از هرچیز باید آنها را به خوبی بشناسید و روی انواع دستگاهها تسلط پیدا کنید.
فرقی نمیکند که کدام یک از سازهای ایرانی را یاد میگیرید، در حال آموزش سه تار هستید یا سنتور، کمانچهنوازی را شروع کردهاید و یا به فکر یادگیری تنبک هستید، به هرحال بهتر است که از همین الان دستگاههای مختلف موسیقی ایرانی را بشناسید.
پیش نیاز تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی
اگر الان در شروع یادگیری موسیقی ایرانی، هنوز نمیتوانید دستگاهها را از هم تشحیص دهید، کاملا طبیعی است. شناخت دستگاهها و حالوهوای هر دستگاه تقریبا کاری زمانبر است و باید تجربهی شنیداری زیادی داشته باشید. نمیتوانید انتظار داشته باشید که با شنیدن یکی، دو قطعه، به سادگی دستگاهها را از هم تشخیص دهید.
درواقع زمانی که در بطن موسیقی ایرانی غرق شوید و گوشهایتان به شنیدن انواع موسیقی عادت کند، میتوانید به مرور دستگاهها را از هم تشخیص دهید.
شما به عنوان پژوهشگر یا شنوندهی جدی موسیقی هم میتوانید روی موسیقی ایرانی مسلط شوید و دستگاهها را از هم تشخیص دهید. اما طبیعی است که اگر خودتان نوازندهی یکی از سازهای ایرانی مثل تار، سه تار، سنتور، قانون، کمانچه و … باشید، راحتتر میتوانید دستگاهها را از هم تشخیص دهید. چون در این حالت، تمامی نکات مربوط به موسیقی ایرانی را روی سازتان پیادهسازی و اجرا میکنید.
همچنین داشتن دانش تئوری موسیقی و یادگیری سلفژ نیز تا حد زیادی به شما در بالا بردن دانش موسیقایی و تشخیص و تمیز دستگاهها و گوشهها از هم کمک میکند.
درواقع شما برای تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی باید یک پیشزمینهی کلی از موسیقی داشته باشید.

روشهای تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی
بعد از کسب کمی پیشزمینه، شما میتوانید توانایی تشخیص دستگاههای مختلف موسیقی ایرانی را از همدیگر پیدا کنید. در این بخش به چند روش که به شما کمک میکند تا راحتتر بتوانید، دستگاهها را بشناسید، میپردازیم.
گوش دادن به موسیقی ایرانی
همانطورکه پیشتر هم اشاره کردیم، یکی از مهمترین روشهای تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی، تسلط به دنیای موسیقی ایرانی است. این تسلط با شناخت ردیف موسیقی ایرانی و البته شنیدن موسیقیهای زیاد و به نوعی غرقشدگی در دنیای موسیقی ایرانی، حاصل میشود. وقتی قطعات متعددی از یک دستگاه را میشنوید، بهتدریج با بعضی ویژگیهای مشترک آنها آشنا میشوید. گوش موسیقیتان نیز تقویت میشود و سپس میتوانید این ویژگیها را با قطعات دستگاههای دیگر مقایسه کنید.
توصیه میکنیم که برای شروع، بهجای اینکه بدون برنامه به قطعات پراکنده گوش بدهید، چند نمونهی مشخص از هر دستگاه را انتخاب و گوش کنید. ابتدا یک دستگاه را در نظر بگیرید و چند اجرای متفاوت از آن بشنوید. سپس به سراغ دستگاه دیگری بروید و تفاوتهای شنیداری آنها را بررسی کنید.
این تمرین کمک میکند بهمرور از شنیدن منفعلانه فاصله بگیرید و به جزئیات هر دستگاه مانند نتها، فواصل و به طورکلی حالوهوای آن توجه بیشتری داشته باشید.
بررسی نتها و فواصل با کمک ساز
این روش، نیاز به شناخت بیشتری از موسیقی و داشتن مهارتهای ابتدایی دارد. در این شیوه، فرض بر این است که شما از فواصل دستگاهها و آوازها روی ساز، آگاه هستید، پس باید سعی کنید نتهایی که تشخیص دادهاید را با ساز اجرا کنید. مثلا شما میدانید که دستگاه چهارگاه از نتهای سل، لاکرن، سی، دو، رکرن و… تشکیل میشود؛ اکنون سعی کنید نتهای آهنگی را که شنیدهاید روی ساز خود اجرا کنید. با روش سعی و خطا میتوان متوجه شد در آهنگی که گوش دادهاید هم از همین نتها استفاده شده است یا نه؟ این روش، مناسب زمانیست که شما تقریبا نتهای یک آهنگ را تشخیص دادهاید و سازتان نیز در دسترس است.
شناخت دستگاهها از طریق خصوصیات و حالوهوای آنها
گاهی با حالوهوای غالب در یک قطعهی موسیقی، میتوان پی برد که آن قطعه مربوط به چه دستگاهی است. چون اصولا هر دستگاهی، مشخصهها و ویژگیهای خاصی دارد که میتوان بر اساس آنها به دستگاه قطعات پی برد. برای مثال برخی نوازندگان به سادگی میتوانند دستگاههای شور و ماهور را از سایر دستگاهها تشخیص دهند. یا برای مثال دستگاه چهارگاه اصولا حالوهوای پهلوانی دارد و دستگاه همایون، حسی از شکوه و متانت را به رخ میکشد. همانطور که آواز دشتی اصولا فضایی از غم و اندوه را به همراه دارد.
با اینحال تشخیص برخی دستگاهها و آوازها از روی حالوهوا، چندان هم ساده نیست. برای مثال تشخیص دستگاههای ماهور، راست پنجگاه و نوا از هم سخت است.

کتاب شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی
کتابهای زیادی در خصوص آموزش ردیف موسیقی ایرانی منتشر شدهاند که شما با مطالعه آنها میتوانید از ابتدا به طور کامل ردیف و دستگاهها را یاد بگیرید. یکی از نمونه کتابهای آموزش ردیف موسیقی، کتاب «شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی» است.
این کتاب با هدف ایجاد روشی آسان و عملی برای تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی، توسط «محمدرضا فیاض» تهیه و تالیف شده است. این مجموعه 7 سی دی دارد که در آنها بیشتر از صد مثال صوتی آورده شده است. محتوای این سی دیها توسط نوازندگان تار، سه تار و کمانچه اجرا شدهاند. در سه سی دی اول پایه و اساس نظری مفهوم دستگاه و از سادهترین مبانی موسیقی ایرانی تا مباحث نیمه تخصصی آن بررسی میشود. در چهار سی دی بعد نیز وارد مباحث تخصصیتر شده و تشخیص دستگاههای موسیقی ایرانی برای مخاطب امکانپذیر میشود. این مجموعه در سال 1391 منتشر شده است.
نتیجهگیری
تشخیص دستگاه در موسیقی ایرانی مهارتی است که با شنیدن هدفمند، مقایسهی نمونهها و شناخت تدریجی ویژگیهای موسیقی دستگاهی تقویت میشود. برای شروع لازم نیست نوازندهای حرفهای باشید؛ کافی است با قطعات سادهتر آغاز کنید و کمکم به جزئیات ملودی توجه بیشتری نشان دهید.
مهمتر از همه، به خاطر داشته باشید که تشخیص دستگاه فقط با حالوهوای قطعه یا حفظکردن چند ویژگی کلی امکانپذیر نیست. هرچه بیشتر گوش کنید، مقایسه کنید و برای حدسهای خود دلیل بیاورید، شناخت شما از موسیقی ایرانی عمیقتر خواهد شد.
اگر مدتهاست که دوست دارید یکی از سازهای ایرانی را یاد بگیرید ولی به دلیل محدودیت های مکانی یا زمانی نتوانستهاید رویای خود را محقق کنید، چرا آموزش آنلاین موسیقی را امتحان نمی کنید؟ برای ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، فرقی ندارد که شما در کجای جهان هستید، چون برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی فقط نیاز به اینترنت پرسرعت و گوشی، تبلت یا لپ تاپ دارید.

ضمن این که زمان کلاستان هم با توجه به زمانهای خالی شما و استاد هماهنگ و تنظیم میشود. پس اگر دوست دارید که پا به دنیای زیبا و لطیف موسیقی ایرانی بگذارید، فقط کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید و مابقی کارها را به کارشناسان ما بسپارید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


