سازهای موسیقی از گذشته تا امروز، بخش مهمی از زندگی و فرهنگ انسانها بودهاند. بشر همواه با ابزارهای مختلف دست به تولید صدا زده است. طبق باور بسیاری از محققان اولین ابزار موسیقایی، صدای انسان بوده و بعد از آن نیز نمونههای سادهای از سازهای کوبهای و بادی توسط انسانهای نخستین با موادهای ساده و طبیعی ساخته شده است. برای مثال، یک تکه استخوان دارای سوراخ که مربوط به دوران نئاندرتال است، به عنوان قدیمیترین ساز بادی شناخته میشود.
در طول زمان، این سازها تکامل پیدا کردند و با گسترش ارتباط میان فرهنگهای مختلف، انواع تازهای از آنها به وجود آمدند. پیشرفت فناوری، بهویژه پس از انقلاب صنعتی و در قرن بیستم، تأثیر زیادی بر ساخت سازهای موسیقایی گذاشت. امروزه علاوه بر سازهای سنتی و آکوستیک، سازهای الکترونیکی و ابزارهای دیجیتال نیز در تولید و اجرای موسیقی نقش مهمی دارند.
شناخت و طبقهبندی سازها در دانش سازشناسی یا ارگانولوژی (Organology) بررسی میشود. سازها را میتوان بر اساس معیارهای مختلفی مانند نحوهی تولید صدا، شیوهی نوازندگی یا کاربرد آنها دستهبندی کرد. در این مقاله به رایجترین دستهبندی سازهای موسیقی و ویژگیهای هر گروه میپردازیم.
سازهای موسیقی به چند دسته تقسیم میشوند؟
یکی از دستهبندیهای رایج، گروهبندی سازها به به سازهای زهی، بادی، کوبهای و کلاویهای است که احتمالا با این دستهبندی کاملا آشنا هستید. علاوهبراین دستهبندیها، امروزه سازهای الکترونیکی نیز جایگاه ویژهای در دنیای موسیقی پیدا کردهاند.
البته دستهبندی سازها همیشه به همین چند گروه محدود نمیشود. در نظامهای علمی سازشناسی، سازها بر اساس نحوهی تولید صدا به گروههای دقیقتری تقسیم میشوند. برای مثال، سازهایی که با ارتعاش سیم، صدا تولید میکنند، در یک گروه قرار میگیرند و سازهایی که بدنهی خودشان مرتعش میشود، در گروه دیگری طبقهبندی میشوند. در ادامه، با مهمترین انواع سازهای موسیقی آشنا میشویم.
سازهای زهی
در این دسته از سازها با ارتعاش سیم یا زه، صدا تولید میشود. این ارتعاش معمولاً با زخمه زدن، کشیدن آرشه یا ضربه زدن به سیم ایجاد میشود. سازهای زهی در موسیقی ایرانی و کلاسیک غربی جایگاه مهمی دارند. تار، سهتار، کمانچه، ویولن و سنتور نمونههایی از این خانواده هستند که هرکدام صدایی متفاوت و ویژگیهای اجرایی خاص خود را دارند.

جالب است بدانید که قلب ارکسترهای قدیم و اصلیترین هسته در ارکسترهای امروزی را سازهای زهی تشکیل میدهند. سازهای زهی بر اساس شیوهی به صدا درآمدن سیمها به چند گروه تقسیم میشوند:
سازهای زهی_ زخمهای
اولین دسته از سازهای زهی، سازهای زهی_ زخمهای هستند که در آنها سیمها با انگشت یا مضراب به ارتعاش در میآیند و صدا تولید میشود. سازهای زهی_ زخمهای، شامل تعداد زیادی از سازها هستند که در فرهنگهای مختلف نواخته میشوند و از نظر شکل، تعداد سیمها و شیوهی نوازندگی دارای تفاوتهایی با یکدیگر هستند. از جمله این سازها میتوان به تار، سه تار، رباب، بربط، دوتار، تنبور، چنگ، گیتار، ماندولین و … اشاره کرد.

سازهای زهی _ آرشهای
تفاوت این دسته از سازهای زهی با سازهای زخمهای، در نحوهی ارتعاش سیمها و تولید صدا است. در این سازها همانطورکه از نامش نیز پیداست، صدا به واسطهی کشیدن آرشه روی سیمها تولید میشود. به این صورت که با اصطکاک بین آرشه و سیم، صدای پیوستهای تولید میشود و نوازنده میتواند با تغییر فشار، سرعت و محل تماس آرشه، کیفیت صدای ساز را کنترل کند.
این دسته از سازهای زهی هم در موسیقی ایرانی کاربرد دارند مانند سازهای کمانچه و قیچک و هم در موسیقی کلاسیک غربی مانند سازهای ویولن، ویولا، ویولنسل و … .

سازهای زهی_کوبشی
در این دسته، سیمها با ضربهی چکش یا وسیلهای مشابه به ارتعاش درمیآیند. یکی از شناختهشدهترین سازهای زهی_کوبشی، ساز سنتور است که جزء مهمترین سازهای ایرانی به شما میرود.
جالب است بدانید که از نظر شیوهی تولید صدا، پیانو آکوستیک نیز یک ساز زهی_کوبشی است زیرا با فشردن کلیدها، چکشهای کوچکی به سیمهای داخل ساز ضربه وارد میکنند و صدا ایجاد میشود. بنابراین، پیانو با وجود اینکه ساز شستیدار یا کلاویهای محسوب میشود، از نظر تولید صدا یک ساز زهی_کوبشی است.

زهی– شستیدار
در برخی سازهای زهی، سیمها با فشردن شستیها به ارتعاش در میآیند. در این سازها، نوازنده با استفاده از کلیدها، مکانیسمی را فعال میکند که باعث تولید صدا میشود. پیانو، هارپسیکورد و کلاویکورد از نمونههای این گروه هستند. این سازها از نظر شیوهی تولید صدا و ساختار داخلی با یکدیگر تفاوت دارند.
در سازهای زهی، علاوه بر شیوههای معمول زخمهنوازی، تکنیکهای دیگری نیز وجود دارند. برای مثال، در زخمهای ناخنی (Finger Nail Pizzicato) از ناخن برای به صدا درآوردن سیم استفاده میشود. زخمهای شلاقی (Snap Pizzicato یا Bartók Pizzicato ) با کشیدن و رها کردن سیم و برخورد آن با دستهی ساز اجرا میشود. همچنین تکنیکهایی مانند زخمهای دست چپ و سرش زخمهای نیز در نوازندگی برخی سازهای زهی کاربرد دارند.
سازهای بادی
یکی دیگر از دستهبندیهای رایج سازهای موسیقایی، سازهای بادی است که شامل تعداد زیادی از سازهای رایج در سراسر فرهنگها است. این دسته از سازها از طریق ارتعاش هوا، صدا تولید میکنند. در این سازها، نوازنده با دمیدن هوا یا استفاده از جریان هوای مکانیکی، ستون هوا یا زبانهای را به ارتعاش درمیآورد.
سازهای بادی از اولین آلات موسیقی بودند که به دست بشر ساخته شدند. انسانهای قرون گذشته آموخته بودند که با دمیدن در مخروط، برگ یا حتی شاخ حیوانات میتوانند صدای بلند و بوقمانندی تولید کنند. ریشهی سازهای بادی کنونی از همان سازهای بادی اولیه است که از نظر ساختمان و چگونگی تولید صدا به سه دستهی زیر تقسیم میشوند:
سازهای بادی چوبی
این دسته از سازهای بادی از چوب (آبنوس) یا نی خیزران ساخته میشوند. سازهایی مانند نی، سرنا، فلوت، ابوا و کلارینت جزء این دسته هستند. در برخی از سازهای بادی چوبی، صدا با برخورد هوا به لبهی ساز ایجاد میشود؛ مانند فلوت. در برخی دیگر، زبانه یا قمیش با جریان هوا به ارتعاش درمیآید؛ مانند کلارینت و ابوا. در ساز نی نیز با دمیدن هوا و ایجاد ارتعاش در لبهی آن صدا تولید میشود و از سازهای مهم موسیقی ایرانی به شمار میرود.
لازم به ذکر است که سازهای بادی چوبی در گذشته اغلب از چوب ساخته میشدند، اما امروزه ممکن است جنس بدنهی آنها چوب، فلز یا مواد دیگری باشد.

سازهای بادی برنجی
سازهای بادی برنجی معمولاً با استفاده از ارتعاش لبهای نوازنده در دهانهی ساز، صدا تولید میکنند. این سازها اغلب بدنهای فلزی دارند و در موسیقی کلاسیک، گروههای موسیقی نظامی، جاز و بسیاری از سبکهای دیگر استفاده میشوند. ترومپت، ترومبون، توبا، ساکسیفون و هورن از نمونههای شناختهشدهی سازهای بادی برنجی هستند.
سازهای بادی با زبانهی آزاد
در برخی سازهای بادی، ارتعاش زبانهی آزاد باعث تولید صدا میشود. این زبانه معمولاً در جریان هوا قرار میگیرد و بدون نیاز به تماس مستقیم با لبهای نوازنده به ارتعاش درمیآید. آکاردئون، سازدهنی و نیانبان از نمونههای این گروه هستند. این سازها در موسیقی محلی و سنتی بسیاری از کشورها حضور دارند و هرکدام ویژگیهای صوتی و اجرایی خاصی دارند.
سازهای کوبهای
به سازهایی گفته میشود که از طریق ضربه، تکان، سایش، خراش و یا هر عمل دیگری که منجر به نوسان شود، تولید صدا میکند. وظیفه اصلی سازهای کوبهای معمولاً اجرای ضرب (ریتم) در متن آهنگ است ولی توانایی اجرای ملودی را هم دارند. این دسته از سازها، احتمالاً پس از صدای انسان قدیمیترین نوع ساز هستند.. این دسته از سازهای موسیقی از نظر شکل، جنس، شیوهی نوازندگی و نوع صدایی که تولید میکنند، تنوع زیادی دارند. سازهای کوبهای را میتوان به دو زیرمجموعه زیر تقسیم کرد:
سازهای کوبهای با کوک معین
این سازها قابلیت تولید نتهایی با ارتفاع صوتی مشخصی را دارند و میتوان از آنها برای اجرای ملودی استفاده کرد. زیلوفون، ویبرافون و ماریمبا از نمونههای این گروه هستند. برخی سازهای کوبهای با کوک معین، از نظر شیوهی تولید صدا در گروه سازهای خودصدا قرار میگیرند؛ یعنی بدنهی خود ساز با ضربه به ارتعاش درمیآید.
سازهای کوبهای با کوک نامعین
در این گروه، صدای ساز معمولاً ارتفاع نت مشخصی ندارد و بیشتر برای ایجاد ریتم، ضرب و جلوههای صوتی استفاده میشود. دف، تنبک، دهل، نقاره، طبل و سنج از سازهای شناختهشدهی این دسته هستند. سازهای کوبهای ممکن است با دست، چوب، مضراب یا وسایل دیگری نواخته شوند. برای مثال، در تنبک و دف از دست استفاده میشود، درحالی که برخی طبلها با چوب یا مضراب نواخته میشوند.

علاوهبراین دستهبندی، این گروه از سازهای موسیقی را به میتوان به شکل زیر هم دستهبندی کرد:
- دستهای که روی آنها، پوست کشیده شده است و با دست یا چوب روی پوست کوبیده میشود. مانند: دف، تنبک، دایره، نقاره، تیمپانی و … .
- دستهای که به هر دو سطح بالایی و پایینی آنها پوست کشیده شده و خود ساز به صورت استوانهای ساخته شده که با دست یا چوب به یک یا هر دو طرف سطوح ساز کوبیده میشود. مانند: دهل، طبل بزرگ، طبل کوچک، سایترام و … .
- دستهای که ساز در اصل، از دو تکه چوب یا فلز ساخته شده و هر دو به هم کوبیده میشوند، مانند: سنج، قاشقک، بشقابک و … .
- دستهای که به وسیلهی کوبیدن چکش روی تیغههای فلزی، زنگوله و غیره، صداهایی مخصوص و زنگوار تولید میکند، مانند: ناقوس لولهای.
سازهای شستیدار یا کلاویهای
سازهای شستیدار یا کلاویهای، سازهایی هستند که نوازنده با فشردن کلیدها یا شستیها آنها را به صدا درمیآورد. این گروه از نظر شیوهی نوازندگی ویژگی مشترکی دارند، اما از نظر نحوهی تولید صدا یکسان نیستند. پیانو، ارگ، آکاردئون و کیبورد از نمونههای سازهای شستیدار هستند.
در پیانو، فشردن کلید باعث ضربهی چکش به سیم میشود. در ارگ، صدا معمولاً از طریق جریان هوا در لولهها یا سازوکارهای الکترونیکی تولید میشود. آکاردئون نیز با استفاده از جریان هوا و زبانههای آزاد صدا ایجاد میکند.
بنابراین، سازهای شستیدار را نمیتوان از نظر تولید صدا یک گروه مستقل در کنار سازهای زهی، بادی و کوبهای دانست؛ بلکه این اصطلاح بیشتر به شیوهی نوازندگی آنها اشاره دارد.

سازهای الکترونیکی
با پیشرفت فناوری، سازهای موسیقی الکترونیکی نیز به یکی از بخشهای مهم موسیقی تبدیل شدند. در سازهای الکترونیکی، صدا با استفاده از مدارهای الکترونیکی، پردازش دیجیتال یا فناوریهای مشابه تولید یا تغییر داده میشود. سینتیسایزر، کیبوردهای الکترونیکی و برخی سازهای دیجیتال از نمونههای این گروه هستند.
سینتیسایزر میتواند صداهای متنوعی تولید کند؛ این ویژگی باعث شده است که سازهای الکترونیکی در موسیقی پاپ، الکترونیک، فیلم، بازیهای رایانهای و بسیاری از سبکهای دیگر کاربرد گستردهای داشته باشند. امروزه رایانهها و نرمافزارهای موسیقی نیز امکانات تازهای برای تولید، ضبط و پردازش صدا فراهم کردهاند. به همین دلیل، مرز میان سازهای سنتی و ابزارهای دیجیتال در بسیاری از فعالیتهای موسیقی کمرنگتر شده است.
صدای انسان در موسیقی
صدای انسان یکی از مهمترین ابزارهای بیان موسیقی است. آوازخوانی در فرهنگهای مختلف سابقهای طولانی دارد و در بسیاری از سبکهای موسیقی، نقش اصلی را ایفا میکند.
صدای انسان از طریق ارتعاش تارهای صوتی تولید میشود و با تغییر در تنفس، وضعیت حنجره و شکل مجرای صوتی، میتوان صداهای متنوعی ایجاد کرد. در موسیقی ایرانی، آواز جایگاه ویژهای دارد و در موسیقی کلاسیک غربی نیز آواز اپرا و گروههای کر از بخشهای مهم اجرای موسیقی محسوب میشوند. البته صدای انسان در دستهبندیهای سازشناسی، معمولاً بهعنوان یک گروه مستقل از سازها در نظر گرفته نمیشود؛ بلکه یکی از منابع مهم تولید صدا و اجرای موسیقی است.

برای شروع یادگیری موسیقی، کدام ساز را انتخاب کنیم؟
بدونشک آشنایی با انواع سازهای موسیقی و شیوهی نواختن آنها در انتخاب ساز برای یادگیری تقش مهمی دارد. البته که دستهبندی سازها، معیار کافی برای انتخاب ساز تخصصی نیست؛ بلکه عواملی مانند علاقهی شخصی، نوع موسیقی موردعلاقه، شرایط بدنی و جسمانی، شرایط زندگی، زمان تمرین و هدف از یادگیری موسیقی در انتخاب ساز نقش دارند.
برای مثال اگر با مشکلات ریوی و تنفسی دست به گریبان هستید، در نواختن سازهای بادی به مشکل برخواهید خورد و یا اگر در آپارتمان زندگی میکنید و همسایههای فوقالعاده حساسی دارید برای تمرین سازهای کوبهای شرایط سختی خواهید داشت. یا ممکن است خانهتان خیلی کوچک باشد و نتوانید آموزش پیانو را یا یک پیانو آکوستیک شروع کنید.
نتیجهگیری
سازهای موسیقایی دنیای گسترده و متنوعی دارند و هرکدام با روشهای مختلف، صدا تولید میکنند. سازهای زهی با ارتعاش سیم، سازهای بادی با ارتعاش هوا و سازهای کوبهای با ضربه یا حرکت به صدا درمیآیند. در کنار آنها، سازهای الکترونیکی و ابزارهای دیجیتال نیز امکانات تازهای برای تولید موسیقی فراهم کردهاند.
شناخت انواع سازهای موسیقی، علاوه بر آشنایی با دنیای سازشناسی، میتواند به انتخاب ساز مناسب برای یادگیری کمک کند. با شناخت ویژگیهای هر ساز و توجه به علاقه و شرایط شخصی، میتوان مسیر یادگیری موسیقی را آگاهانهتر و لذتبخشتر آغاز کرد.

شما قصد یادگیری هر گروه از سازهای موسیقایی را که داشته باشید میتوانید به سادگی و با آرامش خاطر و بدون رفتوآمد به آموزشگاه، در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان یاد بگیرید. کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشوند و فقط شما و استاد در کلاس حضور دارید. برای ما فرقی ندارد که شما در کدام نقطه از جهان زندگی میکنید، فقط کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید و ساز موردعلاقهتان را ذکر کنید تا آموزش آنلاین موسیقی خود را آغاز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



