ساز بربط یا ساز عود از کهنترین سازهای ایرانی و مشرق زمین است و جزء سازهای زهی-زخمهای به شمار میرود. امروزه به دلیل اینکه از این ساز در موسیقی عربی و ترکی زیاد استفاده میشود، به عنوان یک ساز عربی شناخته میشود. درحالی که بربط یک ساز کاملا ایرانی است و پیش از اسلام و در دوران حکومت ساسانیان، توسط نوازندگان بهنام آن دوران یعنی باربَد، نکیسا، بامشاد و رامتین نواخته میشد.
ولی حالا سوال اینجاست که چرا این ساز جایگاه خاص خود را در موسیقی ایرانی از دست داده است و به عنوان ساز عربی شناخته میشود؟ در این مطلب این ساز کهن ایرانی را به طور کامل معرفی میکنیم و سرگذشت آن را مرور میکنیم و به این سوال پاسخ میدهیم. پس اگر قصد آموزش عود را دارید بهتر است که با این ساز بیشتر و بهتر بشناسید.
بررسی تاریخچه ساز عود، سازی با قدمت چند هزارساله
برای معرفی عود باید از تاریخچهی آن شروع کرد. زیرا عود جزء سازهایی است که سرگذشت قابل توجهی دارد و روزگار جالبی را پشتسر گذاشته است و با فرهنگهای مختلف درآمیخته است. طبق پژوهشهای انجام شده، عود، سازی بسیار کهن است و ردپای آن را میتوان در تمدنهای باستانی مانند تمدن سومر و بینالنهرین یافت. با استناد به نگارههای کنده شده عیلامی در هزاره سوم و چهارم پیش از میلاد، خاستگاه این ساز، جنوب و جنوب غربی ایران است. همانطورکه پیشتر هم اشاره کردیم، در دوران ساسانیان، موسیقی جایگاه خاصی پیدا کرده بود و ساز بربط جزء سازهای اصلی به شمار میرفته است. این ساز، توسط نوازندگان مطرح آن دوره، بسیار نواخته میشد. در ظروف فلزی و کتیبههای به جای مانده از عصر ساسانی که نوازندگان را به تصویر کشیدهاند این ساز بسیار دیده میشود.
بعد از حملهی اعراب به ایران، بربط مورد توجه اعراب قرار گرفت و به سرزمینهای عربی راه پیدا کرد و اسمش از بربط به العود یعنی «چوب» تغییر کرد.
بعدها با فتح آندلس توسط اعراب، عود وارد این سرزمین شد و آنجا نیز توسط موسیقیدانی ایرانی به اسم «زریاب»، به اروپا معرفی شد. سپس با الهام از عود، ساز لوت ساخته شد و تکامل پیدا کرد. در نهایت نیز حتما میدانید که گیتار با الهام از لوت ساخته و به عنوان ساز بومی اسپانیا شناخته میشود.
امروزه نیز این ساز در موسیقی خاورمیانه مانند موسیقی کشورهای عربی، ترکیه و ایران نقش خاصی را ایفا میکند. البته لازم به ذکر است که عود برای سالهای زیادی جایگاه اصلی خود را در موسیقی ایرانی از دست داد و طی سالهای اخیر دوباره این ساز مورد توجه قرار گرفته است.

ساختمان ساز عود
کلمهی بربط درواقع از دو واژه «بر» و «بط» تشکیل شده و به معنای مانند بط «مرغابی» است. در واقع این ساز به مرغابی تشبیه شده است، چون سینهی جلو داده و گردن کوچکی دارد. شکم ساز بربط بسیار بزرگ و گلابیشکل است و دستهی آن بسیار کوتاه است. قسمت اعظم طول سیمها در امتداد شکم قرار گرفته است. سطح رویی شکم از جنس چوب است که روی آن پنجرههایی مشبک ایجاد شده است. در ادامه به اجزای اصلی آن اشاره میکنیم.

کاسه (طنیندان)
کاسهی بزرگ پشت ساز از تکههای چوب باریک و خمیده ساخته میشود و نقش اصلی را در حجم و گرمی صدا دارد.
صفحه رویی (صفحه رزونانس)
این صفحه معمولاً از چوب صنوبر ساخته میشود و روی آن روزنههای تزئینی (گلها) تعبیه شده که علاوه بر زیبایی، در شکلدهی به صدا مؤثر است. درواقع این روزنهها محل خروج صدا هستند.
دسته کوتاه
دسته عود برخلاف تار و سهتار، کوتاه و بدون پرده است؛ همین موضوع اجرای ریزهکاریها، تحریرها و فواصل خاص موسیقی شرقی را ممکن میکند. در عینحال نیز یادگیری عود را سختتر میکند.
خرک
در ساز عود، خرک در قسمت پایین صفحه قرار دارد و سیمها روی آن سوار میشوند.
گوشیها
برای کوک کردن سیمها استفاده میشوند و روی جعبه گوشی قرار دارند.
سیمها
بربط دارای ده سیم یا 5 سیم جفتی است. بعضی از استادان یک یا دو سیم در قسمت پایین قبل از سیم دو اضافه کردهاند که این سیمها «فا زیر» کوک میشود. در این ساز سیمهای جفت، همصدا با هم کوک میشوند و هر کدام از سیمهای دهگانه یک گوشی مخصوص به خود دارند که گوشیها در دو طرف جعبه گوشی قرار گرفتهاند.

مضراب
در گذشتهها، مضراب بربط یا عود از پر مرغ، پر طاووس، شاه عقاب و حتی پرنده لاشخور درست میشده است. اما نوازندههای امروزی از مضرابهای پلاستیکی برای نواختن استفاده میکنند.
ویژگیهای صوتی و شخصیتی عود
عود صدایی گرم، نرم، بم و عمیق دارد. صدایی که بیشتر از دل کاسهی بزرگ و چوبی ساز برمیخیزد و به دلیل ساختار خاص کاسه، صدایی نرم، بم و آرامبخش ایجاد میکند. البته در ایجاد این نوع صدا، جنس و ضخامت سیمها، نحوهی کوک کردن عود و ابعاد صفحهی رویی نیز نقش دارند. عود میتواند هم نجواگونه و لطیف بنوازد و هم قدرتمند و حجیم صدا بدهد. نبود پرده روی دسته و تنوع تکنیکهای مضرابزنی باعث شده این ساز در بیان احساسات بسیار توانمند باشد و بتواند غم، شوق، حسرت و شکوه را با ظرافت منتقل کند. با وجود اینکه صدای آن غالباً بم و پرحجم است، شفافیت کافی برای شنیده شدن واضح ملودیها را دارد و در هر سبک (ایرانی، عربی یا ترکی) رنگ و شخصیت متفاوتی از خود نشان میدهد. در مجموع، عود سازی است با صدایی شاعرانه، اصیل و جاندار که بیشتر شبیه صدای دل است تا صرفاً یک ساز زهی. مجموع این ویژگیها باعث شدهاند این ساز شخصیتی عمیق و اصیل به درازای تمدن ایرانی پیدا کند.

نحوه نواختن بربط
نوازندگی عود معمولاً به صورت نشسته و با قرار دادن ساز روی ران پا انجام میشود. دست چپ نوازنده وظیفهی انگشتگذاری رو دسته را برعهده دارد و دست راست مضراب میزند و صدا تولید میشود. نوازندگی عود حاصل حرکتهای نرم، پیوسته و در عینحال قدرتمند است. عدم وجود پرده روی دسته به نوازنده امکان اجرای تکنیکهای مختلف و ظرافتهای موسیقی شرقی را میدهد. عود به دلیل صدای گرم و نرمی که دارد هم برای تکنوازی بسیار مناسب است و هم برای همنوازی.
جایگاه عود در موسیقی ایرانی
همانطور که در تاریخچه ساز عود بررسی کردیم، این ساز هرچند که در دوران باستان، جایگاه خاصی داشته است ولی در دورهای کمفروغ شد و صدای آن به گوش نرسید. اما در چند دهه اخیر دوباره توانسته است، جایگاه خود را در موسیقی ایرانی پیدا کند. در این میان باید یادی کرد از استاد منصور نریمان که تلاشهای زیادی برای شناساندن دوباره این ساز به ایرانیان کرد. امروزه این ساز در موسیقی دستگاهی ایرانی، موسیقی تلفیقی و حتی آثار معاصر بهکار گرفته میشود. عود میتواند نقش ساز ملودیک و گاهی همراهکننده را ایفا کند و به دلیل توانایی اجرای فواصل ریزپرده، کاملاً با ساختار موسیقی ایرانی هماهنگ است.
مشهورترین عودنوازان ایرانی
از جمله عود نوازان معروف ایرانی میتوان به منصور نریمان، حسن منوچهری، محمود رحمانی پور، اکبر محسنی، عبدالوهاب شهیدی، حسین بهروزینیا، محمد فیروزی، ارسلان کامکار و سالار ایوبی اشاره کرد. از جمله نوازندگان معروف بینالمللی نیز میتوان به منیر بشیر، نصیر شمه، فرید الاطرش، انور براهم اشاره کرد.
نتیجهگیری
عود تنها یک ساز نیست؛ بخشی از هویت موسیقی خاورمیانه است. صدای این ساز از پس تاریخ هزارساله و از دل تمدن بیرون میآید. صدایی اصیل، پر از احساس و عمیق. این صدای تأثیرگذار در کنار نوآوریهای نوازندگان، دستدردست هم دادهاند تا امروزه عود جایگاه خاصی در موسیقی خاورمیانه داشته باشد. اگر به دنبال سازی هستید که هم اصالت داشته باشد و هم امکان بیان احساسات عمیق را فراهم کند، عود میتواند انتخاب شایستهای باشد.

اگر شیفتهی صدای ساز عود هستید ولی به استاد خوب دسترسی ندارید، میتوانید از طریق آموزش آنلاین موسیقی این ساز را یاد بگیرید. ما در آموزشگاه موسیقی آنلاین وب نوازان سالهاست که در زمینهی آموزش آنلاین موسیقی فعالیت میکنیم و تجربهی کاملی در این راستا داریم. فرقی ندارد که شما در کدام نقطه از جهان به سر میبرید، چون برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی فقط به یک گوشی یا لپتاپ نیاز دارید. کلاسهای وب نوازان به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشوند. به همین دلیل مسیر آموزشی شما کاملا مختص شماست. میتوانید برای کسب اطلاعات بیشتر از طریق درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی با کارشناسان ما ارتباط برقرار کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


