سازدهنی در ظاهر یکی از سادهترین سازهای جهان است، اما قطعا وقتی که وارد جهان آن میشوید، نظرتان عوض میشود. چون تازه متوجه میشوید که این سادگی، فقط مختص به ظاهر آن است، درحالیکه دارای تکنیکهای خاص، تاریخ جالب، سبکهای مختلف موسیقی و مهمتر از همه «روحی زنده» است. اگر دوست دارید که با این ساز کوچک شگفتانگیز آشنا شوید، در این مقاله ما را همراهی کنید. در ادامه از ساختار و انواع، سبکهای قابل اجرا، نحوه نگهداری و … سخن میگوییم.
سازدهنی چیست؟
به عنوان کسی که میخواهد آموزش ساز دهنی را شروع کند، خوب است بداند که نام دیگر سازدهنی، هارمونیکا (Harmonica) است. سازی بادی است که با دمیدن و مکیدن هوا در سلولهای کوچک فلزی، تولید صدا میکند. برخلاف بسیاری از سازهای دیگر، صدای ساز دهنی مستقیم از تنفس شما شکل میگیرد؛ یعنی احساس شما بیواسطه موسیقی تولید میکند. همین ویژگی باعث شده که بسیاری این ساز را صمیمیترین ساز بادی بدانند، سازی که نه با انگشتان، که با نفس و روح نواخته میشود.
این ساز جزء سازهای زبانه آزاد (Free Reed Instruments) است. تولید صوت در این نوع سازها نتیجه ارتعاش یک زبانه (Reed) از جنس فلز است که تنها یک سر آن به بدنه ساز متصل شده و انتهای دیگرش میتواند آزادانه حرکت کند. به ارتعاش درآمدن این زبانهها در اثر عبور جریان هوا موجب تولید صدای ساز میشود.

بررسی تاریخچه هارمونیکا
ساز دهنی در قرن ۱۹ در آلمان ساخته شد، اما خیلی زود راهش را به کل اروپا، آمریکا، آفریقا و حتی آسیا باز کرد. بیشترین شهرت هارمونیکا در سبک بلوز شکل گرفت؛ موسیقیای که از غربت، انتظار، درد و امید صحبت میکند.
این ساز از قرن نوزدهم تاکنون همراه بسیاری از موسیقیدانان، مسافران، کارگران، مهاجران و حتی سربازان جنگ بوده است. در جیبها جا شده، در سفرها همسفر بوده و بارها در تنهایی انسانها، تبدیل به صدا شده است. محبوبیتش تنها به دلیل ابعاد کوچک یا سهولت حمل آن نیست؛ بلکه به خاطر آن است که میتواند با چند نت ساده، احساساتی عمیق را بیان کند؛ از دلتنگی تا امید، از سکوت تا فریاد.

اجزای اصلی سازدهنی
شاید باورتان نشود که این ساز با یک وجب قد و اندازهاش، دارای اجزای خاصی است و با کنار هم قرارگرفتن آنها این ساز شکل میگیرد. در ادامه به بررسی اجزای سازدهنی میپردازیم:
بدنه (Comb)
مهمترین بخش هارمونیکا، بدنهی آن است که به آن شانه هم میگویند. بدون شک جنس بدنه روی صدایی که تولید میشود و همچنین راحتی نوازندگی تأثیر مستقیمی دارد. اصولا ساز دهنیها از جنس پلاستیک، فلز (آلومینیوم و برنج) و چوب (آبنوس، افرا، گل سرخ) هستند.
این بخش بزرگترین بخش این ساز است و روی آن شیارهایی وجود دارد که وظیفهی آنها انتقال هوا به سمت تیغهها است. همان هوایی که نوازنده از طریق دهنی وارد ساز میکند.
صفحات زبانه (Reed Plates)
به دو صفحهی فلزی نازکی که اصولا از جنس آلومینیوم، استیل یا برنج هستند و در داخل بدنه و روبهروی هم تعبیه میشوند، صفحات زبانه میگویند. این صفحهها دارای شیارهای خاصی هستند که تیغهها یا همان زبانهها روی این شیارها، تعبیه میشوند. با دمیده شدن نفس در داخل ساز، هوا به ارتعاش در میآید و به این صفحهها برخورد میکند و در نهایت صدا تولید میشود. جنس این صفحهها بسیار مهم است و روی کیفیت صدا تأثیر زیادی دارند.
زبانهها (Reeds)
یکی دیگر از مهمترین اجزای هارمونیکا، زبانهها یا تیغههای این ساز است. زبانهها در واقع همان صفحات کوچکی هستند که به دلیل انعطافپذیری بالایشان، به صفحه اصلی ساز پرچ شدهاند و تأثیر مستقیمی بر زیر و بمی نتها دارند. طول و ضخامت هر زبانه، نوع و رنگ صدا را مشخص میکند. درواقع در ساز دهنی، صدا از طریق ارتعاش همین تیغهها تولید میشود؛ تیغههایی که معمولاً از جنس برنج ساخته میشوند و انعطاف خوبی دارند. هر تیغه از یک طرف به صفحهاش متصل است و از طرف دیگر کاملاً آزاد بوده تا بتواند هنگام ورود یا خروج هوا به ارتعاش درآید.
مکانیزم تولید صدا به این شکل است که با فوت کردن (دمش) یا مکیدن (مکش) در ساز، جریان هوا از شیارهای داخل شانه عبور کرده و به سمت تیغهها هدایت میشود. این جریان باعث ارتعاش تیغه مربوطه شده و فرکانسی مشخص ایجاد میکند. صدایی که شنیده میشود حاصل همین ارتعاش است و هر تیغه صدا یا نت منحصربهفرد خود را تولید میکند.

پوششها (Covers)
اگر به ساز خود نگاهی بیندازید، اولین چیزی که میبینید، پوششهای ساز است که به عنوان بیرونیترین جزء ساز به شمار میرود. این صفحهها در دو طرف ساز قرار میگیرند و از زبانهها و صفحه زبانهها محافظت میکنند. مهمترین نقش پوشش، ایجاد ظاهر زیبا، مراقبت از ساز در برابر ورود گردوغبار و آلودگی به داخل ساز و عدم برخورد انگشتها با تیغهها است. البته مهمترین نقش این پوششها جلوگیری از هدررفت هوا است.
دهنی (Mouthpiece)
همانطورکه از اسم این بخش مشخص است، به بخشی که دهانتان را روی آن میگذارید و هوا را در داخل ساز میدمید یا میکشید، دهنی میگویند. جنس این بخش از ساز و نحوهی طراحی و ساخت آن اهمیت زیادی دارد، چون باید طوری باشد که نوازنده را اذیت نکند و احساس آرامش کند.
اسلاید (Slide)
در سازهای کروماتیک بخشی وجود دارد که به آن اسلاید میگویند. در واقع اسلاید یک میلهی فلزی است که کنار دهنی قرار میگیرد. این بخش دارای دکمهای است که با فشار دادن آن، اسلاید حرکت میکند و به این شکل میتوان زبانهها را طوری تنظیم کرد که نتهای نیم پرده بالاتر فعال شوند.
بررسی انواع سازدهنی و کاربرد آنها
هارمونیکا هرچند که ساز کوچکی است ولی انواع مختلفی دارد و هر یک از آنها هم جنس صدای خاصی را ایجاد میکنند. به همین دلیل در سبکهای مختلف موسیقی کاربرد دارند. لازم است که با انواع این ساز آشنا شوید تا هنگام خرید هارمونیکا بتوانید راحتتر تصمیم بگیرید. به همین دلیل در ادامه به معرفی انواع سازدهنی میپردازیم.
| انواع | ویژگی | کاربرد |
| دیاتونیک | سادهتر، دارای ۱۰ خانه | سبکهای بلوز، کانتری، راک، پاپ و فولک |
| کروماتیک | دارای دکمه تغییر نت | موسیقی کلاسیک، جَز، پاپ و ایرلندی |
| ترمولو | صدای لرزشی و احساسی | موسیقی پاپ و فولک |
| اکتاو | قدرت صدا بیشتر | سبکهای کلاسیک، پاپ و ارکسترال |
اگر مبتدی هستید و موسیقی احساسی یا بلوز دوست دارید، سازدهنی دیاتونیک انتخاب خوبی است. ولی اگر به اجرای دقیق و حرفهای فکر میکنید، سازدهنی کروماتیک مخصوص شماست. ولی اگر هدفتان از یادگیری این ساز، نواختن ملودی آهنگهای محلی است، سازدهنی ترمولو بهترین انتخاب است.
مزایای یادگیری ساز دهنی چیست؟
- یادگیری هارمونیکا آسان است.
- ارزان است و نیاز به هزینهی بالایی ندارد.
- احساسات را بدون پیچیدگی منتقل میکند.
- کوچک و قابل حمل است (در جیب جا میشود).
- در هر جایی میتوانید آن را تمرین کنید حتی توی ماشین.
- برای شروع موسیقی در سن بزرگسالی بسیار مناسب است.
آیا یادگیری سازدهنی سخت است؟
به هیچ وجه! در بسیاری از سازها فرآیند انگشتگذاری، کوک و هماهنگی پیچیده است، اما در این ساز فقط باید درست نفس بکشید. البته اجرای حرفهای تکنیکهایی مثل بندینگ، ویبره یا دوبل نت نیاز به تمرین دارد، اما شروع آن ساده است و با کمی تمرین و تمرکز میتوانید اولین قطعه را در مدت زمان کوتاهی بنوازید. فقط کافی است که با نحوهی صحیح نشستن و دست گرفتن ساز دهنی آشنا شوید و بتوانید نفستان را دست در ساز بدمید.

نحوه نگهداری و مراقبت از هارمونیکا
- بعد از تمرین، کمی هوا را از آن عبور دهید تا خشک شود.
- ساز را از هرگونه ضربه، حرارت و رطوبت دور نگه دارید.
- ساز را با پارچه کاملا خشک و تمیز، خشک کنید.
- سازتان را در جعبه نگهداری کنید.

نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، سازدهنی ساز بسیار کوچک و فوقالعادهای است که صدای درون نوازنده را به گوش میرساند. این ساز نیز دارای انواع مختلفی است و با هر نوع هارمونیکا میتوان سبک خاصی را نواخت. این ساز از اجزاء مختلفی تشکیل شده است که سلامت تکتک این اجزاء، صدای باکیفیت ساز را تضمین میکند. به همین دلیل مراقبت و نگهداری از آن بسیار مهم است. فراموش نکنید که ساز دهنی فقط یک ساز نیست، گاهی شبیه نفس کشیدن است؛ صدایی که انگار از درون آدم بیرون میآید.

در این راستا، اگر دوست دارید که این ساز را یاد بگیرید و خودتان بنوازید میتوانید به کمک اساتید باتجربه آکادمی وب نوازان به هدفتان برسید. اگر به دلیل گرفتاریهای زیادی تا الان فرصت نکردهاید این ساز را یاد بگیرید، چرا آموزش آنلاین موسیقی را امتحان نمیکنید؟ ما در وب نوازان این امکان را فراهم کردهایم که شما در هر نقطه از جهان که هستید بتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. اگر دوست دارید که اولین قدم را بردارید ولی نمیدانید که باید از کجا شروع کنید، راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی، شروع خوبی است. کارشناسان ما به تمام سوالات و ابهامات شما پاسخ میدهند و میتوانید با خیال راحت و آسوده آموزش را شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


