فرم در موسیقی کلاسیک ، به ساختار و اجزای مختلف یک قطعه اشاره دارد. در واقع فرم با شکستن یک اثر موسیقایی به بخشهای مختلف، قسمتهای مختلف آن را توصیف میکند. در طول تاریخ طولانی موسیقی کلاسیک، فرمهای زیادی به وجود آمده و ظهور کردهاند. در این مطلب قصد داریم که شما را با مشهورترین و رایجترین انواع فرم در موسیقی کلاسیک آشنا کنیم. شما چه هنرجوی یکی از سازهای موسیقی کلاسیک مثل پیانو و ویولن باشید و چه در حال آموزش آهنگسازی باشید و حتی اگر صرفا شنونده موسیقی کلاسیک باشید، بهتر است که مهمترین فرمهای موسیقی کلاسیک را بشناسید.
انواع فرم در موسیقی کلاسیک
منظور از فرم در موسیقی به زبان خیلی ساده، یعنی نحوهی سازماندهی بخشهای مختلف یک قطعه در کنار یکدیگر. درواقع اگر یک قطعه را مانند یک ساختمان در نظر بگیریم، ملودیها، ریتمها و هارمونیها مصالح آن هستند و فرم، نقشهای است که مشخص میکند این مصالح چگونه در کنار هم قرار بگیرند.
یکی از ویژگیهای مهم موسیقی کلاسیک، توجه زیاد آهنگسازان به ساختار و گسترش ایدههای موسیقایی است. آهنگساز ممکن است یک ملودی کوتاه را در ابتدای قطعه معرفی کند، سپس آن را تغییر دهد، به گام دیگری ببرد، بین سازها جابهجا کند و در نهایت دوباره به آن برگردد. این اتفاق باعث میشود موسیقی با وجود پیچیدگی، برای شنونده قابل دنبال کردن باشد. به همین دلیل، شناخت فرم میتواند حتی شنیدن موسیقی کلاسیک را هم جذابتر کند. وقتی بدانیم یک قطعه چگونه ساخته شده، دیگر فقط صداها را نمیشنویم؛ بلکه مسیر حرکت موسیقی را هم دنبال میکنیم.
به طورکلی موسیقی کلاسیک دارای چند فرم رایج است که در ادامه به طور کامل به هر یک از آنها میپردازیم.
سونات (Sonata)
سونات به فرانسوی sonate و یا به انگلیسی sonata یکی از رایجترین انواع فرم در موسیقی کلاسیک است و احتمالا شما هم به واسطه برخی آثار مشهور مثل سونات مهتاب (moonlight) و آپاسیوناتا از بتهوون یا سوناتهای موتسارت، اسم این فرم موسیقایی را زیاد شنیدهاید.
اصطلاح سونات ، در قرن شانزدهم میلادی و برای متمایز کردن دو گونهی موسیقی سازی و آوازی از یکدیگر ایجاد شد. درواقع به موسیقی سازی سونات میگفتند و به موسیقی آوازی کانتات.
امروزه اصطلاح سونات، برای قطعاتی استفاده میشود که چندین موومان دارند و یک الی سه نوازنده برای نواختن آن با هم همکاری میکنند. البته گاهی تعداد نوازندگان از سه نفر هم بیشتر میشود و یک گروه کوچک موسیقی اقدام به اجرای قطعه میکنند. در هر سونات ، موومان اول از سه بخش تشکیل میشود:
- اکسپوزیسیون (معرفی)
- دولوپمان (بسط)
- رکاپیتولاسیون (برگشت)
هایدن و موتسارت به عنوان بزرگترین موسیقیدانان عصر خود، معتقد بودند که دو تم اکسپوزیسیون باید از لحاظ سبک، سازبندی و تونالیته کنتراست داشته باشند. به همین دلیل به جای آنکه ارائهی تم اول را متوقف کنند و تم دوم را در تونالیتهی دیگری آغاز کنند، کاری میکردند که موسیقی به طور طبیعی از یک تونالیته به تونالیتهی دیگر جاری شود، یا به عبارتی مدولاسیون شود.

بعد از دورهی باروک، آثاری که در این فرم ساخته شدهاند اصولا برای تکنوازی و اغلب موارد برای ساز شستیدار، یا سازی تک به همراه یک ساز شستیدار نوشته شدهاند. به عنوان مثال در دورهی کلاسیک، سوناتها بیشتر برای پیانو نوشته میشدند و هنگامی که سوناتی برای ساز ویولن نوشته میشد، قسمتی هم برای پیانو در نظر گرفته میشد.
دانلود نت سونات مهتاب بتهون
سمفونی (Symphony)
سمفونی در طول تاریخ موسیقی مفاهیم مختلفی را شامل شده است. در دوره باروک اصطلاح سمفونی برای قطعات کوچک ارکستری، اوورتورها و موومانهای کوتاه و قطعات مشابه مورد استفاده قرار میگرفت. در دوره کلاسیک اصطلاح سمفونی به معنیای که ما امروزه مورد استفاده قرار میدهیم شباهت بیشتری پیدا کرد و برای بیان اثری ارکستری در ابعاد بزرگ به کار رفت. و در قرن هجدهم سمفونی با ارکستر 40 نفره مانهایم به معنای امروزی خود رسید.
از هنرمندان بزرگی که خالق سمفونیهای فراموش نشدنی بودند میتوانیم به بتهوون، موتسارت، هایدن و… اشاره کنیم. موتسارت و هایدن سمفونیهای خود را با همان ارکستر چهل نفره پیش میبردند اما از طرفی برخی از آهنگسازان معتقد بودند که سمفونی باید مقیاس عظیمتری داشته باشد و بر طبق همین مسئله در سمفونی هشتم مالر، هزار ساز با یکدیگر همنوازی میکنند.

کنسرتو (Concerto)
منظور از کنسرتو، یک فرم موسیقایی است که در آن یک یا چند ساز سولو با یک ارکستر همکاری میکنند. یک فرم رایج در دورهی باروک همان کنسرتو گروسو، (کنسرت بزرگ) بود که در آن گروهی از سازها در درون ارکستر حالت یک مجموعه سولو را پیدا میکردند، اما کنسرتوهای سولو برای یک ساز اصلی واحد نیز رواج داشت.
ساز سولو، اغلب ویولن یا ساز شستیدار بود اما در مواردی از ویولنسل، ترومپت و فلوت هم استفاده میشد. کنسرتو به طور متوسط از سه موومان تشکیل میشود اما با این وجود کنسرتوهایی از یک موومان تا چهار یا پنج موومان هم وجود دارد.
موومان اول عمدتا طولانیترین و دراماتیکترین موومان است، موومان وسط آهستهتر است و موومان سوم کوتاهترین و جاندارترین موومان است. سولوئیست و ارکستر معمولا در تمهای مهم سهیماند، اما از سولوئیست انتظار میرود که با گذرها و پروازهای روی ساز، چیره دستی خود را نشان دهد.
بعد از کنسرتو گروسوی باروک، در کنسرتو معمولا یک سولوئیست در برابر کل ارکستر قرار میگرفت. اما بسیاری از آهنگسازان، دو یا سه سولوئیست را وارد کار کردند. باخ کنسرتویی برای دو ویولن ساخت، موتسارت کنسرتویی برای فلوت و هارپ ساخت. مندلسون دو کنسرتو برای دو پیانو ساخت.

نتیجهگیری
فرم در موسیقی کلاسیک، شاید در نگاه اول مفهومی کاملاً تئوریک به نظر برسد، اما در واقع به یکی از مهمترین پرسشها پاسخ میدهد: موسیقی که میشنوم، چطور ساخته شده است؟ وقتی فرم را بشناسیم، متوجه میشویم چرا یک ملودی حالت دورانی دارد؟ چرا موسیقی ناگهان تغییر فضا میدهد؟ چرا یک بخش گسترش پیدا میکند و چرا در نهایت همهچیز به یک نقطه پایانی میرسد؟
به عبارت دیگر، فرم موسیقایی به ما میگوید که موسیقی کلاسیک مجموعهای از صداهای پراکنده نیست؛ بلکه پشت آن، معماری دقیقی وجود دارد. فرم، همان چیزی است که این صداها را به یک ساختار منسجم تبدیل میکند.
البته که شما به عنوان هنرجو حتما باید درگیر قطعات مختلف و فرمهای گوناگونی از سونات، کنسرتو و سمفونی بشوید تا بتوانید به طور کامل ساختار آنها را درک کنید، به تفاوت آنها از هم پی ببرید و همچنین کاربردهایشان را متوجه شوید. اگر هنرجوی یکی از سازهای کلاسیک مثل پیانو و ویولن هستید و یا به آهنگسازی در کنار نوازندگی علاقهمند هستید، دانستن این مطالب برایتان بدیهی است.

اساتید ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان با تکیه بر علم و تجربهی چندین سالهشان به شما کمک میکنند تا به این مفاهیم مسلط شوید و بتوانید به سادگی تفاوت فرمهای مختلف موسیقی را تشخیص دهید و خودتان نیز قطعاتی در فرمهای مختلف بنوازید و یا بسازید.
اگر دانشجوی موسیقی هستید و نیاز دارید که علاوه بر کلاسهای دانشگاه، به طور مجزا آموزش ببینید ما کنارتان هستیم. اگر هم در خارج از کشور زندگی میکنید میتوانید با آموزش آنلاین موسیقی به سادگی در کلاسهای خود شرکت کنید. برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی فقط به یک گوشی یا لپتاپ و اینترنت پرسرعت نیاز دارید. اگر هم نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، کارشناسان ما آمادهی پاسخگویی به تمامی سوالات شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


