خیلیها دربارهی تونالیته در نقاشی شنیدهاند اما جالب است بدانید که تونالیته در موسیقی هم مانند نقاشی یکی از مباحث پایهای و مهم است. اما مسئلهای که وجود دارد این است که تعریف این مفهوم در موسیقی به سادگی تعریف تونالیته در نقاشی نیست. به همین دلیل اکثر هنرجویان موسیقی هنگام مواجهه با این اصطلاح دچار سردرگمی و تردید میشوند و یکی از مفاهیم چالشبرانگیز در آموزش تئوری موسیقی به شمار میرود. ما در این مقاله قصد داریم تا مفهوم تونالیته را به صورتی ساده و قابل فهم برای شما توضیح دهیم، پس با ما همراه باشید.
مقایسه مفهوم تونالیته در موسیقی و نقاشی
فرض کنید که شما تصمیم گرفتهاید یک نقاشی بکشید، یک منظره برای کشیدن انتخاب کردهاید و حالا قصد دارید که شروع به کار کنید. اما پیش از شروع به کار باید پرسپکتیو خود را تعیین کنید یعنی باید تصمیم بگیرید که میخواهید نقاشی را از کدام زاویه نگاه کنید و به تصویر بکشید. شما با انتخاب هر زاویهای میتوانید با یک تصویر متفاوت روبهرو شوید، پس بی نهایت احتمال وجود دارد که شما باید یکی از آنها را انتخاب کنید.
با توجه به این مثال میتوانیم بگوییم که تونالیته در موسیقی به ما اجازه میدهد که درک درستی از زوایای مختلف در موسیقی داشته باشیم. درواقع تونالیته محدودیتی است که ما با انتخاب آن برای موسیقی حساب و کتاب خاصی ایجاد میکنیم و میگوییم که موسیقی ما باید در این چهارچوب حرکت کند.
تونالیته (Tonality) به نظامی گفته میشود که در آن تمام نتها و آکوردهای یک قطعه حول یک نت مرکزی یا مرکز تونال (Tonal Center) سازماندهی میشوند.
فرض کنید یک داستان دارید که همهی اتفاقات آن حول یک شخصیت اصلی میچرخد. در موسیقی هم همهی نتها نسبت به یک نت اصلی تعریف میشوند. برای مثال در گام سل ماژور:
G – A – B – C – D – E – F♯ – G
نت سل مرکز تونال است. اگر ملودی از سل دور شود، گوش ناخودآگاه انتظار دارد دوباره به سل بازگردد. این حس بازگشت، یکی از مهمترین ویژگیهای موسیقی تنال است.

تونیک چیست و چه کاربردی دارد؟
همانطورکه متوجه شدید، تونالیته که به آن موسیقی تنال هم گفته میشود به موسیقیای گفته میشود که دارای تونیک (Tonic) باشد. یعنی نت مشخصی که موسیقی روی آن بیشترین حس ثبات، آرامش و ایستایی را پیدا میکند. به طور کلی، موسیقی تنال با معرفی یک تونیک آغاز میشود، سپس از آن فاصله میگیرد و در نهایت دوباره به همان تونیک بازمیگردد.
ملودیها و پیشرفت آکوردها همیشه تمایل دارند به سمت تونیک کشیده شوند. بنابراین هر اتفاقی که در طول یک قطعه رخ دهد، موسیقی معمولا در نهایت دوباره به تونیک بازمیگردد. در موسیقی تنال، معمولا قطعه از تونیک آغاز میشود، مدتی از آن فاصله میگیرد و در پایان دوباره به همان تونیک بازمیگردد.
تونیک حکم مبدا در قطعه را دارد و گام موسیقی بر پایه آن ساخته میشود. موسیقی با نت پایه یا همان تونیک آغاز میشود و بعد ملودی از تونیک دور میشود ولی در نهایت دوباره به آن بازمیگردد و قطعه آنجا تمام میشود.

چرا تونیک این احساس را ایجاد میکند؟
تونیک از نظر روانشناختی نوعی کشش یا جاذبه ایجاد میکند؛ انگار تمام ملودیها و آکوردها میخواهند به سمت آن بازگردند. وقتی گام را روی نت هفتم متوقف میکنیم، نوعی تنش در ذهن شنونده ایجاد میشود؛ تنشی که تنها با رسیدن به تونیک از بین میرود. به همین دلیل، رسیدن به تونیک احساسی شبیه این دارد که پس از یک روز طولانی کار یا درس، به خانه برگردید و با آسودگی روی مبل بنشینید. این همان احساسی است که پایان بسیاری از قطعات موسیقی به شنونده منتقل میکند.
مثلا تصور کنید که پشت پیانو نشستهاید و شروع به نواختن گام دو ماژور میکنید، اما این گام را تا نت هفتم اجرا میکنید یعنی زمانی که به نت «سی» رسیدید متوقف میشوید. اگر این کار را امتحان کنید، کاملا متوجه میشوید که این توالی احساس ناقص بودن دارد و دلتان میخواهد که یک نت دیگر هم در ادامه بیاید.
نت آخر از نظر روانشناختی تاثیر زیادی روی قطعه میگذارد و نوعی جاذبه دارد که هر ملودی و توالی آکوردی را به سمت خودش سوق میدهد. برای مثال اگر قطعهای در دو ماژور (C Major) باشد:
- نت دو (C) تونیک است.
- سایر نتها نسبت به آن معنا پیدا میکنند.
- پایان قطعه معمولا روی همین نت یا آکورد مربوط به آن احساس آرامش و پایان ایجاد میکند.
به همین دلیل وقتی قطعه روی تونیک تمام میشود، گوش انسان احساس میکند موسیقی کامل شده است. به نوعی نت تونیک حکم «خانه» را دارد؛ هرقدر ملودی یا هارمونی از آن دور شود، در نهایت تمایل دارد دوباره به همان نت بازگردد.
منظور از کنسونانس و دیسونانس چیست؟
فهمیدیم که تونالیته در موسیقی به مفهوم وجود یک نت پایه و دورشدن و دوباره نزدیک شدن بقیه نتها به آن است. اما این دور شدن و نزدیک شدن یعنی چه؟ این مسئله به دو مفهوم موسیقایی به نام کنسونانس و دیسونانس اشاره دارد.
این اصطلاحات به سطح تنش ذاتی هر صدای موسیقی گفته میشود که میتواند زیاد باشد و یا اینکه اصلا وجود نداشته باشد. فواصل کنسونانس جفت نتهایی هستند که پایدارند و هیچ تنشی ندارند اما در عوض فواصل دیسونانس ناپایدار و دارای تنش هستند.

تفاوت تونالیته و گام چیست؟
یکی از رایجترین اشتباهات هنرجویان این است که تونالیته و گام را یکسان میدانند. البته که این دو مفهوم به هم مرتبط هستند اما دقیقا یکی نیستند.گام مجموعهای از نتهاست که با ترتیب مشخصی کنار هم قرار گرفتهاند. اما تونالیته نظامی است که مشخص میکند این نتها چگونه به یک مرکز تونال وابسته هستند و چه رابطهای با یکدیگر دارند. به بیان دیگر، گام مصالح ساختمانی است و تونالیته نقشهای که مشخص میکند این مصالح باید چگونه روی هم قرار بگیرند.
عناصر تونالیته در موسیقی چیست؟
با توجه به توضیحاتی که تا اینجا داده شد شاید فکر کنید که تونالیته فقط از تونیک شکل میگیرد. درحالیکه تونالیته تنها با انتخاب یک نت ایجاد نمیشود، بلکه مجموعهای از عوامل در شکلگیری آن نقش دارند:
گام
همانطورکه پیشتر هم گفتیم گام، مجموعهی از نتهایی است که آهنگساز در اختیار دارد. بر این اساس هر تونالیته معمولا بر پایهی یک گام ساخته میشود. مثلا:
- تونالیتهی ر ماژور ← گام ر ماژور
- تونالیتهی لا مینور ← گام لا مینور
تونیک
بعد از مشخص شدن گام، باید نت پایه که همان تونیک است مشخص شود. با توجه به توضیحاتی که پیشتر دادیم، حالا میدانید که تونیک، نتی است که تونالیته از آن شروع میشود و در نهایت به آن میرسد و سایر نتها در محور آن نت شکل میگیرد. درواقع این نت پایه، مهمترین نت گام است و تمام آکوردها و ملودیها به نوعی به این نت وابستهاند.
آکوردهای اصلی
در موسیقی تنال سه آکورد اهمیت ویژهای دارند:
- آکورد درجه اول (تونیک)؛
- آکورد درجه چهارم (سابدومینانت)؛
- آکورد درجه پنجم (دومینانت).
بهویژه آکورد درجه پنجم، تمایل بسیار زیادی دارد که با تونیک حل شود و همین موضوع حس پایان و آرامش ایجاد میکند.
مدولاسیون؛ روشی برای تغییر تونالیته در موسیقی
گاهی آهنگساز در میانهی قطعه، مرکز تونال را تغییر میدهد که به این تغییر مدولاسیون (Modulation) گفته میشود. برای مثال ممکن است که قطعه با تونالیته دو ماژور شروع شود و اما بعد از چند میزان وارد سل ماژور شود.
اصولا مدولاسیون باعث ایجاد تنوع، هیجان، گسترش موسیقی و جلوگیری از یکنواختی قطعه میشود. در بسیاری از آثار کلاسیک، جاز و حتی موسیقی پاپ از مدولاسیون استفاده میشود.
چرا یادگیری تونالیته برای هنرجویان مهم است؟
احتمالا موافق هستید که تئوری موسیقی بخش مهم و جدانشدنی یادگیری موسیقی است و همهی هنرجویان موسیقی چه در حال یادگیری ساز باشند و چه یادگیری آواز یا آهنگسازی، نباید یادگیری تئوری موسیقی را دستکم بگیرند. از طرف دیگر، یادگیری موسیقی مثل یادگیری یک زبان جدید است و کسی که میخواهد به این زبان تسلط پیدا کند باید اصول و قواعد آن را به خوبی بلد باشد. علاوهبراین تسلط به یک موضوع مسیرهای جدیدی را برای بروز خلاقیت و نوآوری باز میکند. با این حساب آشنایی و درک کامل تونالیته باعث میشود که:
- ساختار قطعات را بهتر درک کنید.
- تشخیص گامها برایتان آسانتر شود.
- آکوردها را منطقیتر یاد بگیرید.
- بداههنوازی را راحتتر یاد بگیرید.
- آهنگسازی برایتان سادهتر شود.
- درک هارمونی و مدولاسیون نیز برایتان آسانتر شود.
دقیقا به دلیل اهمیت این موضوع، در تمام دورههای آموزش موسیقی، بعد از آموزش گامها و آکوردها، به مفهوم تونالیته هم پرداخته میشود.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، تونالیته یکی از بنیادیترین مفاهیم موسیقی است که به نتها و آکوردها نظم و جهت میبخشد. در یک قطعهی تنال، همهی عناصر موسیقی حول یک نت مرکزی یا تونیک سازماندهی میشوند و همین موضوع باعث ایجاد حس تعادل، تنش و بازگشت در ذهن شنونده میشود.
هرچند تونالیته معمولا بر پایهی یک گام شکل میگیرد، اما با خود گام تفاوت دارد. گام مجموعهای از نتهاست، درحالی که تونالیته روابط میان این نتها و نقش آنها نسبت به مرکز تونال را مشخص میکند. همچنین، آهنگسازان میتوانند در طول یک قطعه با استفاده از مدولاسیون، تونالیته را تغییر دهند و تنوع و هیجان بیشتری ایجاد کنند.

در نهایت اگر دوست دارید که همزمان با یادگیری ساز یا آواز مدنظرتان، تئوری موسیقی را هم در خلال آموزش یاد بگیرید و با درک و فهم بهتری بنوازید یا بخوانید، ما میتوانیم در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان کنار شما باشیم. کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشوند و در کلاس آنلاین موسیقی فقط شما و استاد حضور دارید. روز و ساعت کلاس با توجه به زمانهای پیشنهادی شما و استاد تنظیم میشود و از این نظر خیالتان کاملا راحت باشد.
آموزش آنلاین موسیقی راهی برای افزایش تجریه و یادگیری مهارت جدید با شیوههای بروز است و شما میتوانید بدون دغدغهی مکانی و زمانی، موسیقی یاد بگیرید. اگر نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید میتوانید که روی تخصص و دانش کارشناسان ما حساب باز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


