اگر تا به حال به یک سمفونی، سونات یا کنسرتو گوش داده باشید، احتمالاً متوجه شدهاید که یک اثر به چند بخش تقسیم شده است. به این بخشهای کوچکشده، موومان گفته میشود. درواقع موومان در موسیقی برای ایجاد کنتراست و همچنین لذتبخشتر شدن قطعه به وجود آمده است. مثل اینکه به جای خوردن یک بشقاب بزرگ غذا ، آن را به چهار وعده تقسیم کنید و از خوردن آن لذت بیشتری ببرید.
در این مطلب به طور کامل به چیستی موومان، دلیل تقسیمبندی یک اثر موسیقایی به چندین موومان و به ویژگی و تعداد موومانهای یک سمفونی میپردازیم. اگر هنرجوی یکی از سازهای کلاسیک هستید و در حال یادگیری و آموزش پیانو، ویولن، ویولنسل و … هستید، مطالعه این مطلب را از دست ندهید.
موومان در موسیقی چیست؟
همانطورکه گفتیم، موومان به بخش نسبتاً مستقلی از یک اثر بزرگتر گفته میشود. این بخش معمولاً ساختار موسیقایی مشخصی دارد و ممکن است از نظر تمپو، حالت، ریتم و فضای احساسی با بخشهای دیگر اثر تفاوت داشته باشد.
فرمهای مختلف موسیقی کلاسیک مثل سمفونی، کنسرتو و سونات هر کدام از چند موومان تشکیل میشوند که این موومانها هرکدام ویژگیهای خاص و منحصر به فرد خود را دارند. مثلا کنسرتوهایی که قبل از زمان ویوالدی وجود داشتهاند به طور کلی به سه موومان تقسیم میشوند. دو موومان اول و آخر آن سریعتراند که تکنوازها بتوانند عملکرد بهتری از خود نشان دهند. اما موومان وسط اثر معمولا با سرعت آهستهتری اجرا میشود و فرصت را برای بیان رمانتیک و آرامتر قطعه فراهم میکند.

ویژگیهای موومان چیست؟
همانطورکه متوجه شدهاید، موومان در موسیقی کلاسیک، خود بخش کوچک و کاملی از یک اثر بزرگتر است که برای خودش آغاز و پایانی دارد. به همین دلیل، ممکن است در یک کنسرت فقط یکی از موومانهای یک اثر اجرا شود. اما اجرای هر فرم موسیقی زمانی صحیح و کامل است که تمام موومانهای آن به درستی و با ترتیب صحیح اجرا شوند. مثلا فرم سمفونی، دارای چهار موومان است که هر کدام از آنها ویژگیهای خاص خود را دارند.
جالب است بدانید که هنگام اجرای موسیقی کلاسیک، شنوندگان اجازه ندارند که در طول اجرای یک موومان و یا حتی پس از پایان آن نوازندگان را تشویق کنند. بلکه باید اجازه دهند تا اجرای اثر به طور کامل روی صحنه به اتمام برسد.
اگر به یک کنسرت موسیقی کلاسیک بروید متوجه میشوید که در اجرای هر اثر پس از پایان یک موومان و قبل از شروع موومان بعدی اندکی سکوت برقرار میشود. البته میزان سکوت با توجه به سلیقه و هدف آهنگساز تعیین میشود. مثلا در سمفونی شماره 3 بتهوون، بین موومانهای سوم و چهارم این اثر، سکوت بسیار کمی برقرار میشود و این دو موومان تقریبا بلافاصله و پشت هم اجرا میشوند.
چرا موومان به وجود آمد؟
یکی از دلایل مهم شکلگیری موومان، ایجاد تنوع در آثار طولانی موسیقی بود. همانطورکه میدانید یک سمفونی، کنسرتو و سونات خیلی طولانی هستند، حالا تصور کنید قرار باشد یک اثر ارکسترال طولانی از ابتدا تا انتها با یک سرعت، یک فضای احساسی و یک نوع حرکت موسیقایی اجرا شود. احتمالاً هم برای شنونده یکنواخت خواهد شد و هم امکان ایجاد تضاد و تنوع بسیار کمتر میشود.
درحالیکه تقسیم اثر به موومانهای مختلف این امکان را به آهنگساز میداد که در یک اثر واحد، فضاهای متفاوتی ایجاد کند. برای مثال، بعد از یک موومان سریع و پرتنش، شنونده وارد موومانی آرام و ملودیک میشود. سپس یک موومان رقصگونه میتواند فضای اثر را دوباره تغییر دهد و در نهایت، موومان پایانی به اثر انرژی و فرجام ببخشد.
علاوهبراین، وجود موومان حکم استراحت کوتاهی برای نوازندهها و حتی شنوندهها را دارد، موضوعی که در اجراهای طولانی اهمیت زیادی پیدا میکند.
موومان در موسیقی کلاسیک و تحولات آن
یکی از بزرگترین تحولاتی که در دوره کلاسیک در موسیقی صورت گرفت تغییر در توسعه و مفهوم ملودیک یک قطعه بود. پیش از این دوره و در دوره باروک، آهنگسازان تم اصلی را در ابتدای موومان معرفی میکردند و بلافاصله با تکرارهای مکرر و بدون فرودهای مشخص، تمام یک موومان بدون مکث در برگرفته میشد. به همین دلیل موومان بدون تضادهای مشخص ملودیک و تونالیتهای به وجود میآمد و ساختمان جملات موسیقی اغلب بیقاعده و فاقد تقسیمبندیهای منظم بود.
اما در قرن هجدهم، آهنگسازان تکنیکهای رایج در موسیقی دوران باروک را کنار گذاشتند و این حالت پیوسته و مداوم موومان از بین رفت و به جای آن موومانهایی با تضاد و ملودیهای منقطع به وجود آمدند. در واقع وجود تونالیتههای متضاد و متفاوت در یک موومان یکی از تفاوتهای سبک موسیقی کلاسیک و باروک با یکدیگر است.
در دورهی کلاسیک، بهویژه در آثار آهنگسازانی مانند یوزف هایدن، ولفگانگ آمادئوس موتسارت و لودویگ فان بتهوون، الگوی چندموومانی در سمفونیها، سوناتها و کنسرتوها به شکل بسیار مشخصی تثبیت شد.
هر سمفونی چند موومان دارد؟
اگر بخواهیم به این سوال کوتاه و ساده پاسخ بدهیم، باید بگوییم که، تعداد موومانهای سمفونی ثابت نیست. درواقع فرم سمفونی طی دورههای مختلف موسیقی تغییر پیدا کرده است و همیشه یک فرم مشخصی نداشته است. با این حال، فرم چهار موومانی آن رایجتر است. در ادامه به این چهار موومان و ویژگیهای هر کدام از آنها میپردازیم.
موومان اول؛ سریع و پرانرژی
موومان اول معمولاً سریع است و اغلب با فرم سونات ساخته میشود. این موومان معمولاً ایدهها و تمهای اصلی اثر را معرفی میکند و از نظر موسیقایی نقش مهمی در شکل دادن به شخصیت سمفونی دارد. در این موومان، آهنگساز، بالاترین مهارت خود را به نمایش میگذارد. به نوعی این موومان حکم مقدمه سمفونی را دارد و به همین دلیل اهمیت زیادی دارد.
موومان دوم؛ آرام و احساسی
بعد از پایان موومان اول، کمی سکوت ایجاد میشود و بعد موومان دوم شروع میشود. موومان دوم کاملا متضاد با موومان اول است. این موومان با سرعت کمتری اجرا می شود و به همین دلیل فضای آرامتر و احساسیتری دارد.
البته آرام بودن به این معنا نیست که این موومان ساده یا کماهمیت است. بسیاری از زیباترین ملودیهای آثار کلاسیک در موومانهای آهسته شکل گرفتهاند.
موومان سوم؛ رقص و حرکت
سریعترین و پرتحرکترین بخش سمفونی، موومان سوم است که معمولا شخصیت شوخوشنگی دارد. این موومان اصولا حالت یک منوئه (Menuet) را دارد. منوئه یک نوع رقص عامیانه فرانسوی است. این موومان با گامهای آهسته شروع میشود و بعد به تدریج تند و شاد میشود.
بتهوون از جمله آهنگسازانی است که منوئههای زیادی را ساخته است. البته بعدها از فرم شادتر و تندتری استفاده کرد که به آنها اسکرتسو (Scherzare) میگفت که یک واژه ایتالیایی به معنی شوخی کردن است.
موومان چهارم؛ پایان اثر
موومان پایانی معمولاً انرژی بیشتری دارد و وظیفهی به پایان رساندن اثر را بر عهده میگیرد. به همین دلیل در بسیاری از سمفونیها، موومان چهارم سریع، پرتحرک و گاهی باشکوه است. در این موومان آهنگساز باید تمام مهارت خود را به نمایش بگذارد. دست او آزاد است که از فرمهای مختلفی مانند روندو، سونات استفاده کند. هرچه که هست، فرمی که انتخاب میکند باید منعطف باشد و قابلیت این را داشته باشد که تغییرات و دگرگونیهای زیادی را در خود جای دهد.
همانطورکه پیشتر هم گفتیم، تعداد موومانهای یک سمفونی همیشه ثابت نیست و یک قانون همیشگی نیست. آهنگسازان بارها آن را تغییر دادهاند و برخی سمفونیها سه، پنج یا تعداد متفاوتی موومان دارند.
آیا موومانها از یکدیگر کاملاً جدا هستند؟
هیچ الزامی وجود ندارد که موومانها با هم ارتباط مستقیم داشته باشند. درواقع هر موومان یک هویت مستقلی دارد . با اینحال، آهنگساز میتواند میان موومانها ارتباطهای مختلفی ایجاد کند. گاهی یک تم یا موتیف در چند موومان تکرار میشود. گاهی رابطهی هارمونیک میان موومانها وجود دارد و در برخی آثار نیز دو موومان بدون وقفه به یکدیگر متصل میشوند.
حتی وقتی موومانها کاملاً متفاوت به نظر میرسند، معمولاً در خدمت یک ایدهی کلی هستند. به همین دلیل، بهتر است یک اثر چند موومانی را نه مجموعهای از قطعات جداگانه، بلکه یک اثر واحد با چند فصل متفاوت در نظر بگیریم.
چند نمونه از آثار چندموومانی معروف
برای درک بهتر مفهوم موومان، میتوانیم به چند اثر شناختهشده گوش کنیم:
- سمفونی شماره ۵ بتهوون: اثری چهارموومانی با تضادهای بسیار مشخص میان بخشهای مختلف.
- سمفونی شماره ۴۰ موتسارت: یکی از مشهورترین سمفونیهای دورهی کلاسیک که چهار موومان دارد.
- سمفونی شماره ۹ از آنتونین دورژاک؛ نمونهای مشهور از سمفونیهای چهارموومانی.
- سونات مهتاب بتهوون؛ اثری سهموومانی برای پیانو.
- کنسرتو ویولن مندلسون؛ نمونهای معروف از یک کنسرتوی سهموومانی.
گوش دادن به این آثار با توجه به محل پایان و آغاز هر موومان، کمک میکند مفهوم موومان را بسیار بهتر از یک تعریف تئوری صرف درک کنید.
آیا همهی آثار موسیقی کلاسیک موومان دارند؟
هر چند که از دوره کلاسیک به بعد، شکلگیری موومان در موسیقی رواج زیادی پیدا کرد ولی به این معنا نیست که تمامی آثار کلاسیک دارای ساختار چند موومانی هستند. اینکه تصور کنیم هر اثر موسیقی کلاسیک حتماً چند موومان دارد یک اشتباه رایج است. بسیاری از قطعات در یک موومان نوشته شدهاند. حتی بعضی از آهنگسازان در دورههای بعدی تلاش کردند مرز میان موومانها را کمرنگ کنند یا اثری چندبخشی را بدون توقف اجرا کنند. بنابراین موومان، بیشتر یک ابزار ساختاری برای سازماندهی اثر است، نه یک قانون اجباری در موسیقی کلاسیک.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت که موومان در موسیقی راهی برای تقسیم یک اثر بزرگ به بخشهایی با ویژگیهای متفاوت است. این بخشها میتوانند از نظر سرعت، ریتم، فرم و فضای احساسی با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اما در نهایت یک اثر واحد را تشکیل میدهند.
در موسیقی کلاسیک، الگوی چهار موومانی در سمفونیها و الگوی سه موومانی در بسیاری از کنسرتوها رایج است؛ اما هیچ قانون ثابتی وجود ندارد که تمام سمفونیها یا سوناتها را مجبور به داشتن تعداد مشخصی موومان کند.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان به همراه اساتید باتجربه و بااخلاق خود به شما کمک میکنیم تا قدم به قدم، نواختن موسیقی را یاد بگیرید. اگر با محدودیت مکانی و یا زمانی مواجه هستید هم اصلا نگران نباشید چون با آموزش آنلاین موسیقی دیگر فرقی ندارد که شما در کدام نقطه از دنیا هستید. تنها کافی است که یک گوشی یا لپتاپ و اینترنت پرسرعت داشته باشید تا به سادگی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.
کلاسهای ما به صورت آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشود. فقط کافی است در ساعتی که هماهنگ شده است، سر کلاس آنلاین شوید. اگر دوست دارید قبل از ثبت نام، اطلاعات بیشتری از شرایط دورهها کسب کنید و پاسخ سوالاتتان را دریافت کنید، میتوانید درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید. کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس میگیرند و مشاورههای لازم را در اختیارتان میگذارند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.





