ساز سه تار با صدای آرام، عمیق و محزونی که دارد مناسبترین ساز برای افرادی است که به دنبال این هستند که ساعتی را با خودشان خلوت کنند. صدای این ساز آنقدر ظریف، گرم و پراحساس است که انگار کسی دارد آرام با شما دردودل و نجوا میکند. به همین دلیل در دنیای پرآشوب عصر مدرن، روزبهروز به تعداد علاقهمندان به این ساز کهن ایرانی افزوده میشود. اگر شما هم جزء دلدادگان سه تار هستید، بد نیست که این ساز را بیشتر از اینها بشناسید و بدانید که چه روزگاری را از سر گذرانده تا به اینجا رسیده است.
معرفی ساز سهتار، ساز نجواهای دل
پیش از آغاز یادگیری و آموزش سه تار، خوب است بدانید که ساز سه تار از سازهای ایرانی و از خانوادهی تنبور بوده و شباهت زیادی به تار دارد. چونکه این ساز به هیچ قوم و یا ناحیهی خاصی منسوب نیست، ساز شهری و ملی به حساب میآید. در دستهبندی سازها، سه تار به دلیل داشتن سیم (زه) و نواختن آن با مضراب، در دستهی سازهای زهی مضرابی قرار میگیرد.
اگر با نگاهی تاریخی بخواهیم به سه تار نگاه کنیم، این ساز در مسیر تکامل عود ایران باستان و تنبور خراسان قرار دارد. از آنجایی که این ساز در نقوش مربوط به دورهی ساسانی و حتی قبل از آن دیده میشود، عمر آن را میتوان بیش از هزار سال تخمین زد. البته که به مرور زمان در طول تاریخ، تغییراتی در شکل ظاهری و پردهبندی آن داده شد و در نهایت به صورت ساز سه تار امروزی درآمد. امروزه سه تار در موسیقی دستگاهی ایران و بداههنوازی نقش پررنگی ایفا میکند. البته که این ساز، همدم افراد بسیاری در لحظات خلوت و تنهایی نیز است.
در گذشته سه تار، سه تا سیم داشته و به همین دلیل به آن سه تار گفته میشد. ولی بعدها در مسیر تکاملش، سیم چهارمی هم به آن اضافه شد که این سیم، به سیم مشتاق معروف است. زیرا این سیم توسط یک درویشی به اسم مشتاق علیشاه به این ساز اضافه شد.
در نهایت خوب است بدانید که سه تار در گذشتهها دست اشرافزادهها و طبقهی بالای جامعه بود و مردم عادی به آن دسترسی نداشتند ولی میرزا عبدالله فراهانی اولین کلاسهای آموزشی را برای عموم مردم برگزار کرد.

ساز سه تار از چه بخشهایی تشکیل شده است؟
بعد از آشنایی با تاریخچه ساز سه تار، نوبت به شناخت اجزای این ساز میرسد. همانطور که میدانید در نواختن سازی مانند سه تار، حس، نقش زیادی را بازی میکند. به همین دلیل هرچهقدر اطلاعات شما از سازتان بیشتر باشد، برقراری ارتباط حسی با آن برایتان سادهتر میشود. پس اگر میخواهید که با سازتان رفیق شوید باید جزءبهجزء آن را بشناسید. در ادامه هر بخش از سه تار را به طور جداگانه و کامل بررسی میکنیم.
سردسته
به قسمتی که گوشیهای ساز روی آن قرار دارند و کوک ساز توسط آنها انجام میشود، سردسته یا سرپنجه میگویند.
گوشیها
سیمها از یک طرف به سیمگیر در انتهای کاسه و از طرف دیگر به گوشیهای کوکشونده در انتهای دسته ساز وصل میشوند. با چرخاندن گوشیها میتوان ساز را کوک کرد.
دسته
به بخشی از ساز سه تار که سردسته را به کاسه متصل میکند، دسته میگویند. اصولا دسته بین 40 تا 48 سانتیمتر طول دارد و پهنای آن نیز 3 سانتی متر است. روی دسته صاف است و پردهها و سیمها روی آن قرار میگیرند و پشت دسته حالت کروی دارد که دست را در مدت زمان طولانی اذیت نکند. بعضی از سازندگان برای زیباتر شدن و افزایش عمر مفید ساز، از نوعی استخوان که معمولاً استخوان شتر است برای پوشاندن دسته استفاده میکنند.

شیطانک
شیطانک بین قسمت اصلی دسته و پنچه ساز قرار میگیرد و جنس آن از استخوان و یا پلاستیک است. کاربرد شیطانک در هدایت و تقسیمبندی سیمها در قسمت بالای دسته میباشد.
شیار کنار دسته
کنار دستهی ساز شیاری وجود دارد که از آن در موقع بستن پردهها استفاده میشود.
سیمها
سه تار چهار سیم فلزی دارد که با ضربه ناخن انگشت سبابه به ارتعاش در میآیند. همانطور که پیشتر اشاره کردیم ساز سه تار در ابتدا سه سیم داشت که بعدها برای گسترش تواناییهای نوازندهها سیم چهارم به آن اضافه شد. به این سیم «مشتاق» و یا «واخوان» میگویند. البته سیم واخوان از نظر شمارش، سیم سوم است. به طور کلی سیمهای سوم و چهارم سه تار صدای بمی دارند.
| شماره سیمها | اسم سیمها | جنس | رنگ |
| سیم 1 | حاد | فولاد | سفید |
| سیم 2 | زیر | برنز | زرد |
| سیم 3 | مشتاق | فولاد | سفید |
| سیم 4 | بم | برنز | زرد |
پردههای سه تار
پردهها نخهای باریکی از جنس رودهی حیوانات و یا ابریشم هستند که در عرض دستهی سهتار به صورت سهلایی و چهارلایی بسته میشوند. هدف از این کار، تقسیمبندی فواصل موسیقایی است. تعداد پردههای سه تار ۲۶ عدد است که یکی از آنها قبل از شیطانک بسته میشود که فاصلهی آن با شیطانک در صدای سهتار مؤثر است. امروزه از پردههای نایلونی استفاده میشود که باعث میشود، دست نوازنده روی دسته راحتتر حرکت کند.
کاسه طنینی
مهمترین بخش سه تار کاسهی آن است که صدای ساز را منعکس میکند. این کاسه گلابیشکل از نظر ساختاری به کاسههای عود و تنبور شباهت زیادی دارد ولی از آن ها کوچکتر است. درازای کاسه سه تار از ۲۶ تا۳۰ سانتیمتر، پهنای آن به تناسب بین ۱۲ تا ۱۶ سانتیمتر و ژرفایش نزدیک ۱۳ سانتیمتر است. کاسه سه تار معمولاً از چوب درخت توت یا گردو ساخته میشود. ساختار کاسه، هم میتواند یک تراش یک تکه از چوب باشد و هم از ترکههای جداگانه و به هم چسبیده ساخته شود. گاهی سازگرها برای ایجاد زیبایی بیشتر، بین ترکه از استخوان یا صدف استفاده میکنند.

صفحه
روی کاسه با صفحهی چوبی نازکی پوشانده میشود که به آن صفحه میگویند. روی صفحه، سوراخهایی وجود دارد که نقش این سوراخها، تنظیم صدای ساز است. معمولاً دست راست نوازنده روی صفحه قرار میگیرد، البته برای افراد چپ دست این قضیه برعکس است.
خرک
خرک، یک قطعهی کوچک متحرک چوبی است که روی صفحه و به فاصلهی سه انگشت از انتهای کاسه قرار میگیرد. عرض خرک سهتار بین ۵ تا ۶ سانتیمتر و ارتفاع آن کمتر از ۱ سانتیمتر است. کار خرک جدا نگهداشتن سیمها از یکدیگر است. سیمها پس از عبور از شیارهای کمعمق روی خرک از طول دسته عبور کرده و توسط شیطانک به گوشیها میرسند.

سیمگیر
سیمگیر در بخش پایانی کاسه ساز قرار دارد و برای نگهداری سیمها استفاده میشود. در گذشته سیمگیر را بیشتر از جنس استخوان میساختند، اما امروزه نوع چوبی آن معمولتر است.
جنس چوب ساز سه تار
بدون شک جنس چوبی که در ساز به کار میرود در صدای آن بسیار تأثیرگذار است. به طور کلی برای ساخت کاسهی ساز سه تار از چوب درختهای توت، گردو، افرا و یا آبنوس استفاده میشود که هر کدام طیف صدای خاصی را ایجاد میکنند. برای مثال چوب توت صدای گرمی دارد ولی استحکام چوب گردو بالاتر است. یا سه تاری که از چوب افرا ساخته میشود، صدای شفافتری دارد و در نهایت چوب آبنوس، زیبایی ظاهری ساز را چندین برابر میکند.
چوبی که برای ساخت دستهی سه تار به کار میرود معمولا متفاوت از چوب کاسهی ساز است. دستهی سه تار را بیشتر از چوبهای گردو، بلوط و یا فوفل میسازند. دستههای چوب گردویی مقاومتر از بقیه هستند ولی اگر وزن ساز و سبکی آن برایتان مهم است، سازی که دستهاش با چوب فوفل ساخته شده برای شما مناسبتر است. در نهایت چوب بلوط هم مقاوم است و هم صدای متعادلی ایجاد میکند.
تعداد مهرهای سه تار نشاندهنده ی چیست؟
در بازار ساز سه تار، اصطلاح رایج تعداد مهر وجود دارد. درواقع تعداد مهر سه تار به نوعی نشاندهندهی کیفیت ساز و یا امتیازی است که سازگر به ساز خود میدهد. درواقع با این مهرها، سازها از نظر کیفیت به سه دسته بسیارعالی، خوب و قابل قبول تقسیم میشود.
البته که اصولا این مهرها به نوعی کیفیت چوب را نشان میدهند نه کیفیت کلی ساز را. به همین دلیل در برخی مواقع معیار خوبی برای خرید سه تار نیست.
بررسی خصوصیات و ویژگیهای ساز سه تار
- به نسبت دیگر سازها، دارای حجم صوتی کمی است ولی در عین حال لطیف، نافذ، ظریف و دلنشین است.
- بین سازهای مضرابی در موسیقی ردیف، تنها سازی است که مضراب مجزا نداشته و با ناخن سبابه نیز نواخته میشود. در نتیجه احساس مخصوصی به نوازنده دست میدهد و احساس صمیمیت بیشتری بین او و سازش برقرار میشود.
- اندازه کوچک، وزن کم و بغل گرفتن ساز هنگام نواختن، در برقراری ارتباط معنوی بین ساز و نوازنده بسیار موثر است.
- کم بودن حجم صوتی سه تار باعث شده تا این ساز در کنسرتها نقش خاصی نداشته باشد ولی از طرف دیگر نقش پررنگی در خلوت نوازنده و شنونده ایفا میکند.
- چون مضراب سه تار در حالت معمولی به چند سیم برخورد میکند ، امکان ایجاد کوکهای متنوع و چند صدا روی این ساز وجود دارد ( نظیر شیوههای نوینی که استاد احمد عبادی در کوک سه تار ایجاد نمود و مشتمل بر هفتاد کوک است).
- به علت محدودیت تعداد سیم، عدم وجود عوامل تغییردهندهی صدا مثل هم کوکی سیمها، نداشتن پوست (برخلاف تار) و … صدای این ساز خالص و نافذ است. همچنین در حین نواختن نیز کمتر دچار تغییر کوک میشود.
- از معدود سازهایی است که همنوازی آن ( گروه نوازی سه تار ) از زیبایی خاصی برخوردار است.

نحوه نواختن سه تار
سهتار با انگشت اشاره دست راست نواخته میشود. برخلاف تار که با مضراب فلزی نواخته میشود، در سهتار، انگشتنوازی رایج است. هنرجویان مبتدی ابتدا باید یاد بگیرند که چگونه دست راست را روی بدنه ساز قرار دهند و با ضربههای منظم و کنترلشده سیمها را به صدا درآورند. دست چپ هم وظیفهی انگشتگذاری روی سیمها را دارد تا نتهای مختلف تولید شوند. مهم است که انگشتگذاریها دقیق و با کمترین فشار ممکن انجام شود تا هم صدا خالص باشد و هم انگشتان خسته نشوند. لازم به ذکر است که این قوانین در چپ دستها برعکس است. همچنین از اصول بنیادی نوازندگی سازهای زهی- مضرابی موسیقی ایرانی، این است که هیچ نغمه (نتی) به صورت تنها اجرا نمیشود. بلکه همیشه با یک صدای واخوان پشتیبانی میشود. (واخوان عبارت است از اجرای مداوم یک یا چند صدا در طول اجرای قطعه). در نوازندگی سه تار معاصر به شیوه قدما نیز مضراب به گونهای نواخته میشود که همواره هنگامی که سیمی به ارتعاش در میآید سیم بالای آن به عنوان واخوان به ارتعاش در میآید.
معرفی سه تار نوازان معروف
ساز سه تار با ویژگیهای خاص خود همواره در طول تاریخ مورد توجه هنر دوستان، شعرا، عشاق و… قرار گرفته است. از بین اساتید و سه تارنوازان نامدار میتوان به افراد زیر اشاره کرد.
میرزا عبدالله، درویش خان، ابوالحسن صبا، نور علی برومند، ارسلان درگاهی، یوسف فروتن، سعید هرمزی، داریوش صفوت، احمد عبادی، جلال ذوالفنون، محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده، داریوش طلایی، داریوش پیرنیاکان، مجید درخشانی، کیوان ساکت، حمید متبسم و مسعود شعاری.

مزایا و معایب یادگیری سهتار برای هنرجوی مبتدی
اگر شما هم از طرفداران و علاقهمندان ساز سه تار هستید ولی هنوز مطمئن نیستید که دوست دارید این ساز را یاد بگیرید یا نه؟ و یا اگر بین سه تا و ساز دیگری شک دارید شاید خوب است که دربارهی مزایا و معایب این ساز و یادگیری آن نیز چیزهایی بدانید. مزایای این ساز شامل موارد زیر است:
- سبک و قابل حمل؛
- برخورداری از صدای آرام و لطیف؛
- مناسب برای تمرین در خانه و آپارتمان؛
- عدم نیاز به مضراب یا وسایل جانبی زیاد؛
- قیمت مناسب نسبت به برخی سازهای دیگر.
با توجه به مزایای قابل توجهی که سه تار دارد، میتوان به معایب زیر نیز اشاره کرد:
- شکننده بودن دسته و سیمها در صورت نگهداری نادرست؛
- وجود چالشهای خاص در اجرای گروهی به دلیل صدای ظریف.
یادگیری سه تار برای چه کسانی مناسب است؟
همانطورکه پیشتر اشاره کردیم، سه تار سازی است که صدای نرم، لطیف و دلانگیزی دارد. بسیاری از افراد بعد از ساعات کاری و روز پرمشغلهشان سراغ سه تارشان میروند و کمی با آن خلوت میکنند. صدای آرام این ساز حکم مدیتیشن را دارد که باعث آرامش ذهن، افزایش تمرکز و افزایش صبوری میشود. به همین دلیل بسیاری از افرادی که سراغ یادگیری سه تار میروند، میخواهند این آرامش را بیشتر تجربه کنند. پس اگر شما هم دنبال این هستید که در عین یادگیری موسیقی به سلامت ذهنتان هم کمک کنید، سه تار، گزینهی مناسبی است. زیرا سهتار فقط یک ساز نیست؛ بلکه بین درون انسان با جهان بیرونیاش پل میزند. نوای آرام و خیالانگیز آن میتواند شما را از روزمرگیهایتان جدا کند و به دنیای دیگری ببرد. پس اگر به دنبال سازی هستید که در عین سادگی، عمیق باشد، سه تار گزینهی مناسبی است.

در این راستا اگر به دنبال آموزشگاه و استادی هستید که روند یادگیریتان به لطافت و دلنشینی صدای سه تار باشد ما در وب نوازان دست شما را به گرمی میفشاریم. لازم به ذکر است که کلاسهای ما به شکل آنلاین برگزار میشود و از ایننظر فرقی ندارد که در کجای جهان زندگی میکنید. با ورود به کلاس آنلاین موسیقی، استاد منتظر شماست تا به شکل آنلاین و کاملا خصوصی، آموزش سه تار را به شما آغاز کنید. در نهایت اگر هرگونه سوال یا ابهامی دربارهی شرایط کلاسها، رزومه اساتید و … دارید میتوانید با درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی، پاسخ خود را دریافت کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


