به عنوان یک هنرجوی تازه کار موسیقی قطعا بارها و بارها واژهی گام به گوشتان خورده است. طبیعی است که در ابتدا برایتان سوال پیش بیاید که منظور از گام در موسیقی چیست؟ شما باید با این مفهوم آشنا شوید تا بتوانید مسیر آموزش موسیقی را پیش ببرید. زیرا فرآیند آموزش بر پایهی گام پیش میرود و به نوعی گام حکم فونداسیون را در موسیقی دارد.
در نگاه اول، گام ممکن است فقط مجموعهای از نتها به نظر برسد، اما در واقع یکی از مهمترین مفاهیم در فرآیند آموزش تئوری موسیقی است . تقریباً تمام ملودیها، آکوردها و قطعات موسیقی بر اساس یک گام ساخته میشوند و شناخت آن به شما کمک میکند ساختار موسیقی را بهتر درک کنید.
در این مقاله با مفهوم گام در موسیقی، انواع آن، کاربردها و تأثیری که هر گام بر احساس شنونده میگذارد آشنا میشویم.
گام در موسیقی چیست؟
در زبان فارسی، واژهی «گام» به معنای قدم یا پله است. این نامگذاری کاملاً با مفهوم موسیقایی آن هماهنگ است؛ زیرا هنگام اجرای یک گام، نوازنده یا خواننده نتها را مانند پلههای یک نردبان، یکی پس از دیگری طی میکند تا به نت آغازین در اکتاو بعدی برسد. این حرکت پلهپله باعث شده است واژهی «گام» بهترین معادل برای Scale باشد.
گام توالی چند نت است که به ترتیب ارتفاع مرتب شدهاند و گسترهی صوتیشان جمعاً دوازده نیمپرده متساوی یا یک اکتاو است. گام ممکن است بالارونده یا پایینرونده باشد، یعنی ارتفاع نتها در آن به ترتیب صعودی یا نزولی مرتب شده باشد.
همانطورکه میدانید، فاصله یک اکتاو معمولا هفت نت است اما در آسیای شرقی، گام پنج نتی هم وجود دارد و همچنین گامهای 6 نتی و 12 نتی هم توسط برخی آهنگسازان ساخته شده است.
در موسیقی کلاسیک گامها با استفاده از نیم پردههای متساوی (بر اساس اعتدال مساوی) تعریف میشوند و فواصل کوچکتر از نیمپرده (ربع پرده) در گامهای موسیقی کلاسیک وجود ندارد. درحالیکه در موسیقی برخی مناطق دنیا، مانند موسیقی سنتی ایرانی، ترکی و عربی فواصل کوچکتری نظیر ربع پرده هم وجود دارد.
گام، مجموعهای از نتهاست که با ترتیب و فاصلههای مشخصی پشت سر هم قرار میگیرند. این نتها معمولاً از یک نت آغاز میشوند و پس از طی یک اکتاو، دوباره به همان نت با صدای زیرتر یا بمتر میرسند.
برای مثال، گام دو ماژور از نتهای زیر تشکیل شده است:
دو – ر – می – فا – سل – لا – سی – دو
نکتهی مهم این است که گام فقط فهرستی از نتها نیست؛ بلکه ترتیب فاصلهی میان این نتهاست که نوع گام را مشخص میکند. اگر این فاصلهها تغییر کنند، شخصیت و صدای گام نیز تغییر خواهد کرد. به همین دلیل ممکن است که دو گام از نظر تعداد نتها یکسان باشند، اما حسوحال کاملاً متفاوتی ایجاد کنند.

انواع گام در موسیقی
گامها را میتوان بر اساس تعداد نتها و الگوی فاصلهای به چند گروه اصلی تقسیم کرد. به صورت کلی گامها به چهار دسته زیر تقسیم میشوند.
گامهای دیاتونیک (Diatonic Scales)
این گام از رایجترین گامهای موسیقی است که از هفت نت تشکیل شده است. بیشتر موسیقیهای غربی مانند کلاسیک، پاپ، راک و … بر پایهی این گام ساخته شدهاند. مهمترین گامهای دیاتونیک عبارتاند از:
گام ماژور
در بین انواع گامهای موسیقی، گام ماژور شناختهشدهترین نوع گام است و بسیاری از قطعات آموزشی با این گام آغاز میشوند. همچنین از این گام به طور گستردهای استفاده میشود، به همین دلیل یادگیری این گام مهم و حیاتی است. الگوی فاصلهای گام ماژور به شکل زیر است:
پرده – پرده – نیمپرده – پرده – پرده – پرده – نیمپرده
برای مثال، اگر از نت دو (C) شروع کنیم، گام دو ماژور به این صورت خواهد بود:
C – D – E – F – G – A – B – C
و اگر از نت سل (G) شروع کنیم، نتیجه به شکل زیر میشود:
G – A – B – C – D – E – F# – G
ویژگیهای این گام عبارتاند از:
- صدایی روشن و شفاف؛
- حس شادی، امید، طراوت و انرژی؛
- مناسب برای موسیقیهای شاد، حماسی، کودکانه.
البته نباید تصور کرد که هر قطعهی ماژور الزاماً شاد است. بسیاری از آثار احساسی نیز در گام ماژور نوشته شدهاند، اما به طور کلی شنونده حس روشنتری از آن دریافت میکند.

گام مینور
یکی دیگر از گامهای رایج و پرکاربرد موسیقی، گام مینور است. این گام هم مانند گام ماژور از هفت نت تشکیل میشود ولی فاصلهی نتها متفاوت است و ترتیب قرارگیری پردهها و نیمپردهها به شکل دیگری است:
پرده – نیمپرده – پرده – پرده – نیمپرده – پرده – پرده
برای نمونه، گام لا مینور طبیعی به شکل زیر است:
A – B – C – D – E – F – G – A
این ترتیب قرارگیری نتها باعث شده است که حس و حالوهوای موسیقیهایی که در این گام ساخته میشوند متفاوت از گام ماژور باشد. حسوحالی که گام مینور ایجاد میکند، غمگین، احساسی، عمیق و رازآلود است. اصولا از این گام برای ساخت موسیقیهای فیلم، احساسی و عاشقانه استفاده میشود. گامهای مینور به سه دسته تقسیم میشوند:
- نچرال(natural)
- هارمونیک(harmonic)
- ملودیک (melodic)
ویژگیهای بارز این گام شامل موارد زیر میشود:
- صدایی ملایمتر؛
- فضایی احساسیتر؛
- مناسب برای بیان غم، دلتنگی، تفکر یا آرامش.
گامهای مدال
یکی دیگر از گامهای موسیقی که در زیرمجموعهی گامهای دیاتونیک دستهبندی میشود، گامهای مدال یا مدهای کلیسایی است. این گام نیز مانند سایر گامهای دیاتونیک از 7 نت تشکیل میشود. رایجترین گامهای کلیسایی شامل موارد زیر هستند:
- یونین (Ionian)
- دورین (Dorian)
- فریژین (Phrygian)
- لیدین (Lydian)
- میکسولیدین (Mixolydian)
- آئولین (Aeolian)
- لوکرین (Locrian)
شاید فکر کنید که این گام دیگر چندان رایج نیست و کاربردی ندارد ولی به دلیل حس رازآلودی که ایجاد میکند در سالهای اخیر از آنها زیاد استفاده میشود. هر مد، شخصیت و فضای احساسی متفاوتی دارد و امروزه در سبکهایی مانند جز، راک، موسیقی فیلم و موسیقی کلاسیک کاربرد فراوانی دارد.
گام کروماتیک (Chromatic Scale)
نوع دیگری از گامهای موسیقی، گامهای کروماتیک هستند که از تمام دوازده نیمپرده موجود در یک اکتاو تشکیل میشوند. در این گام، فاصلهی بین هر دو نت مجاور فقط یک نیمپرده است. به همین دلیل صدایی پرتنش و رنگارنگ ایجاد میکند و بیشتر برای ایجاد هیجان، مدولاسیون یا تزئین ملودی به کار میرود.
گام تمامپرده (Whole Tone Scale)
همانطور که از اسم این گام مشخص است، در این گام، فاصلهی بین تمام نتها یک پرده کامل است و هیچ نیمپردهای وجود ندارد. به همین دلیل موسیقی حالتی شناور، مرموز و رویایی پیدا میکند. آهنگسازانی مانند دبوسی از این گام بسیار استفاده کردهاند.
گام پنتاتونیک (Pentatonic Scale)
اگر یادتان باشد در بخشهای پیش گفتیم که موسیقی شرق آسیا با فاصلهی پنج نتی ساخته میشود. درواقع موسیقی شرق آسیا در گام پنتاتونیک ساخته میشود. موسیقیهایی که دراین گام ساخته میشوند، حسی آرام و شناور به شنونده القا میکنند.

گام هگزاتونیک (Hexatonic Scale)
از دیگر انواع گام در موسیقی، گام هگزاتونیک است که نتها در فاصلهی ششتایی در هر اکتاو قرار میگیرند. اصولا این گام نسبت به سایر گامها کمتر مورداستفاده قرار میگیرد، با این حساب در سبکهای موسیقی بلوز، راک و جز این گام استفاده میشود. یکی از مهمترین زیرمجموعههای گام هگزاتونیک، گام بلوز است.
گام چه اهمیتی در موسیقی دارد؟
با مطالعهی بخشهای پیش قطعا متوجه شدهاید که در هر گام تعداد نتها و نحوهی قرارگیری آنها کنار هم، مشخص میشود. درواقع فاصلهی قرارگیری نتها کنار هم، حالوهوای خاصی را ایجاد میکند. به همین دلیل به عنوان هنرجو باید از همین ابتدا با انواع گام در موسیقی آشنا شوید تا بتوانید موسیقیهای متنوع بنوازید.
درواقع گام مشخص میکند که:
- چه نتهایی در یک قطعه بیشتر استفاده شوند.
- آکوردهای مناسب آن قطعه کداماند.
- ملودی چه حالوهوایی داشته باشد.
- هنگام بداههنوازی از چه نتهایی استفاده شود.
به همین دلیل، شناخت گام برای نوازندگان، خوانندگان، آهنگسازان و حتی علاقهمندان به موسیقی ضروری است. ممکن است در ابتدا تمرین گامها کمی تکراری یا خستهکننده به نظر برسد، اما تقریباً همهی نوازندگان حرفهای، بخشی از تمرین روزانهی خود را به اجرای گامها اختصاص میدهند. با تمرین گامها به مرور زمان به مهارتهای زیر مسلط میشوید:
- جای نتها را روی ساز بهتر میشناسید.
- انگشتگذاریتان روانتر و دقیقتر میشود.
- گوش موسیقاییتان تقویت میشود.
- ارتباط میان آکوردها و ملودیها را بهتر درک میکنید.
- در بداههنوازی و آهنگسازی آزادی عمل بیشتری را تجربه میکنید.

نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، گام یکی از بنیادیترین مفاهیم موسیقی است و میتوان آن را نقشهی راه یک قطعه دانست. هر گام مجموعهای از نتها را با ترتیب و فاصلهای مشخص در اختیار آهنگساز قرار میدهد و همین نظم، شخصیت و رنگ موسیقی را شکل میدهد. احساس گامهای موسیقی متفاوت است و برای ایجاد احساسهای مختلف باید گامهای مختلف را یاد گرفت.
شناخت گام نه تنها در یادگیری تئوری موسیقی اهمیت دارد، بلکه در نوازندگی، آهنگسازی، خوانندگی و حتی درک بهتر قطعات نیز نقش اساسی ایفا میکند. به همین دلیل تمامی هنرجویان موسیقی باید با این مفهوم به خوبی آشنا شوند زیرا بسیاری از مفاهیم مهم مانند آکوردها، هارمونی، بداههنوازی و تحلیل موسیقی بر پایهی درک صحیح گام شکل میگیرند.
اگر دوست دارید که لذت یادگیری موسیقی را تجربه کنید ولی محدودیتهای مکانی و زمانی دستوبالتان را بسته است، آموزش آنلاین موسیقی را امتحان کنید. در این شیوه ی آموزشی دیگر فرقی ندارد که شما کجای جهان به سرمیبرید؛ به سادگی میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید و از محقق شدن یکی از آرزوهایتان لذت ببرید.

ما در آموزشگاه موسیقی آنلاین وب نوازان به شما کمکی میکنیم که بدون دغدغه بتوانید ساز یا آواز موردعلاقهی خود را یاد بگیرد. ما با اساتید حرفهای و کاربلد همکاری میکنیم و از این نظر کاملا خیالتان راحت باشد که دورهی آموزشی خوبی را سپری خواهید کرد. کلاسهای ما به صورت آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشوند. ساعت کلاسها طبق برنامهی شما و استاد هماهنگ میشود. در طول ترم نیز با استادتان در ارتباط هستید و میتوانید سوالات و ایراداتتان را از استاد بپرسید.
اگر فکر میکنید که نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید کارشناسان ما آمادهی پاسخگویی به سوالات شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



سپاس از این مطلب
ممنون از شما