مقام در موسیقی ایرانی و مد در موسیقی کلاسیک، جزء مفاهمی است که احتمالا نام آنها برای گوشهای زیادی آشناست اما شاید به طور کامل معنا و مفهوم آن را ندانیم. این مفاهیم جزء مفاهیم اولیه و بنیادین موسیقی به شمار میروند. فرقی ندارد که شما قصد یادگیری تار دارید یا پیانو، برای درک بهتر موسیقی باید با این مفاهیم آشنا شوید. در این مطلب قصد داریم به طور کامل به آنها بپردازیم.
منظور از مقام در موسیقی چیست؟
پیش از اینکه بخواهیم به این موضوع بپردازیم که مقام چیست؟ و چه مفهومی دارد، باید بدانیم که موسیقی در همهی فرهنگها بر پایهی نظامهای صوتی گوناگون شکل میگیرد. یعنی همانطورکه هر زبانی برای بیان مفاهیم و احساسات از واژههای خاصی استفاده میکند، در موسیقی نیز برای سازماندهی صداها و خلق فضاهای احساسی از ساختارهای خاصی استفاده میشود. به این ساختار که برای ساماندهی موسیقی از آن استفاده میشود، مقام گفته میشود.
همانطورکه میدانید مقام در لغت به معنی جایگاه و موقعیت است. با این حساب در موسیقی مقام به مجموعهای از نتها، الگوهای ملودیک، فواصل موسیقایی و قواعد اجرایی گفته میشود که چارچوب مشخصی برای ساخت و اجرای موسیقی فراهم میکند. به عبارت دیگر، مقام مجموعهای از نغمههایی است که تحت فواصل مشخصی در کنار یکدیگر قرار گرفته و توالی یافتهاند.
در حقیقت مقام تنها یک گام یا ترتیب نتها نیست؛ بلکه مجموعهای از ویژگیهای موسیقایی است که شامل موارد زیر میشود:
- فواصل میان نتها؛
- نت شاهد یا نت مهم مقام؛
- نت ایست یا نت پایانیغ
- الگوهای ملودیک رایج؛
- شیوه حرکت ملودی؛
- فضای احساسی و بیانی.
به همین دلیل میتوان گفت مقام، یک نظام کامل موسیقایی است، نه صرفاً مجموعهای از نتها.

تعداد مقامها در موسیقیهای مختلف جهان متفاوت است: برای مثال تعداد مقامهای ایرانی 12 عدد، تعداد مقامهای ترکی 13عدد و مقامهای عربی 14 عدد هستند.
جالب است بدانید که در فرهنگهای مختلف برای مفهوم مقام از واژههای دیگری استفاده میشود. برای مثال در یونان باستان برای این مفهوم از واژهی «مد» استفاده می شده است. در سایر نقاط جهان هم ردپایی از این مفهوم وجود دارد، «تیائو» در چین، «باراگا» در هند و «شو» در ژاپن نامهای دیگری برای مقام هستند.
تاریخچه مقام در موسیقی ایرانی
همانطورکه در بخشهای بالا اشاره کردیم، در گذشته، موسیقی ایرانی بر اساس نظام مقامها شکل گرفته بود. هر مقام دارای شخصیت صوتی، حالوهوای احساسی و مسیر ملودیک ویژهای بود و نوازنده یا خواننده هنگام اجرا موظف بود در محدوده قواعد آن مقام حرکت کند.
نظام مقامی سابقهای بسیار طولانی دارد و ریشههای آن به قرنها پیش بازمیگردد. نظریهپردازان بزرگی مانند فارابی، ابن سینا، مراغی و صفیالدین ارموی درباره مقامها و ساختار آنها پژوهشهای گستردهای انجام دادهاند.
هر چند که در طی دورههای مختلف، تعداد مقامهای اصلی تغییر کرده است، اما یکی از شناختهشدهترین تقسیمبندیها شامل دوازده مقام اصلی است. «روح الله خالقی» درباره مقامهای موسیقی ایرانی این چنین گفته است:
در کتابهای قدیمی موسیقی دوازده مقام در حوزهی موسیقی ایرانی مورد بحث قرار گرفته است. این مقامها عبارتند از:
عشق، نوا، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، زیر افکند، بزرگ، زنگوله، راهوی، حسینی، حجازی
البته که لازم به ذکر است این مقامها در بسیاری از سرزمینهای خاورمیانه، آسیای میانه و جهان اسلام رواج داشتند و موسیقی ایرانی نیز تا قرنهای متمادی بر همین نظام استوار بود.
تفاوت مقام و دستگاه در موسیقی ایرانی چیست؟
به مرور زمان و بهویژه در دورهی قاجاریه، ساختار موسیقی ایران دستخوش تغییر شد. در طی این تغییرات، نظام دوازده مقام کمکم جای خود را به نظام دستگاهی داد. به همین دلیل، امروزه موسیقی سنتی ایران بیشتر بر پایه هفت دستگاه و پنج آواز شناخته میشود. (پیشتر در مقالهای دیگر به دستگاه در موسیقی ایرانی و تفاوت آن با آواز پرداختهایم.)
به همین دلیل، بسیاری از افراد معتقدند که موسیقی دستگاهی ایرانی برگرفته از موسیقی مقامی است. این نظریه درصدد است میان موسیقی مقامی قدیمی که تئوری آن توسط بزرگانی چون فارابی و عبدالقادر مراغی نوشته شده است و موسقی ایرانی امروزی ارتباطی برقرار کند. اما چون تئوری این دو سبک با هم تفاوتهای زیادی دارند و تاکنون تئوری مشترکی برای آن دو کشف نشده است. به همین دلیل نمیتوان این موضوع را به اثبات رساند که آیا موسیقی دستگاهی تبدیل یافتهی موسیقی مقامی است یا خیر؟

منظور از مد در موسیقی چیست؟
در موسیقی غربی مفهومی به نام مد (Mode) وجود دارد که تا حدی با مقام قابل مقایسه است. درواقع مفهوم مد به شکلی از گام اطلاق میشود که با مجموعهای از حالتهای ملودیک مشخص همراه است. این نظم و ترتیب از یک هیرارکی مشخص تبعبت میکند. هیرارکی یعنی تعیین جایگاه و اهمیت شخصیت تنها در رابطه با سایر تنهای دیگر. درواقع در یک اجرا معین و یا در یک مد معین هر مدی دارای یک هسته مدالی خاص خود است که سایر نتها به گرد آن هسته مدالی نقش خود را ایفا میکنند.
پیش از شکلگیری نظام گامهای ماژور و مینور، موسیقی اروپا بر پایه مدها ساخته میشد. هر مد ترتیب ویژهای از پردهها و نیمپردهها داشت و در نتیجه فضای متفاوتی ایجاد میکرد. به این صورت که هر توالی موسیقی را که با نت به خصوصی شروع میشد، به صورت نام یک مد در نظر میگرفتند. برای مثال مد اینونین شامل این نتها بود: دو – ر- می- فا –سل- لا- سی
مدها در موسیقی غربی با نامهایی شناخته میشوند که ریشه در یونان باستان دارند:
- یونین (Ionian)
- دورین (Dorian)
- فریژین (Phrygian)
- لیدین (Lydian)
- میکسولیدین (Mixolydian)
- آئولین (Aeolian)
- لوکرین (Locrian)
جالب است بدانیم که گام ماژور امروزی در واقع همان مد یونین و گام مینور طبیعی همان مد آئولین است.
بررسی تفاوت مقام و مد
اگرچه مقام و مد هر دو چارچوبی برای سازماندهی نتها هستند، اما تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد.
گستره مفهومی
مد معمولاً به ساختار فواصل و ترتیب نتها اشاره دارد، اما مقام علاوه بر فواصل، شامل قواعد ملودیک، نتهای مهم، الگوهای اجرایی و شیوه حرکت موسیقی نیز میشود.
نقش بداههنوازی
در موسیقی ایرانی و مقامی، بداههنوازی اهمیت بسیار زیادی دارد. نوازنده با تکیه بر ویژگیهای مقام، ملودیهای تازه خلق میکند. در موسیقی غربی نیز بداههنوازی وجود دارد، اما در بسیاری از سبکهای کلاسیک نقش آن محدودتر است.
فواصل موسیقایی
موسیقی ایرانی از ربعپردهها و فواصل ظریفتری استفاده میکند، در حالی که مدهای غربی معمولاً بر پایه پرده و نیمپرده شکل گرفتهاند.
شخصیت ملودیک
در مقامها مسیر حرکت ملودی اهمیت زیادی دارد. حتی اگر دو مقام از نظر نتهای تشکیلدهنده شبیه باشند، تفاوت در شیوه حرکت ملودی میتواند آنها را کاملاً متمایز کند.

اهمیت شناخت مقام و مد برای هنرجویان موسیقی
شناخت مقام و مد تنها برای آهنگسازان یا پژوهشگران موسیقی مفید نیست، بلکه هر هنرجوی موسیقی نیز میتواند از آشنایی با این مفاهیم بهره ببرد.
زیرا این شناخت باعث میشود که:
- درک عمیقتری از قطعات موسیقی پیدا کنید.
- فضای احساسی آثار را بهتر تشخیص دهید.
- در بداههنوازی موفقتر عمل کنید.
- ارتباط میان موسیقی ایرانی و موسیقی جهان را بهتر درک کنید.
- گوش موسیقایی خود را تقویت کنید.
طبیعی است که هنرجوی ویولن یا پیانو با شناخت مدها میتواند راحتتر ساختار قطعات کلاسیک را تحلیل کند. از طرف دیگر، هنرجویی که در حال یادگیری تار، سهتار یا سنتور است نیز با شناخت مقامها و دستگاهها درک بهتری از موسیقی ایرانی به دست میآورد.
نتیجهگیری
مقام در موسیقی ایرانی و مد در موسیقی غربی هر دو ابزارهایی برای سازماندهی صداها و خلق فضاهای موسیقایی هستند. با این حال مقام مفهومی گستردهتر و پیچیدهتر دارد و علاوه بر فواصل، مجموعهای از قواعد ملودیک و اجرایی را نیز در بر میگیرد. نظام مقامی قرنها بنیان موسیقی ایرانی بوده و هنوز هم ردپای آن را میتوان در دستگاهها و آوازهای موسیقی سنتی مشاهده کرد.
از سوی دیگر، مدها نقش مهمی در شکلگیری موسیقی غربی داشتهاند. آشنایی با این دو مفهوم در واقع دریچهای به جهان گستردهتر موسیقی است؛ جهانی که در آن هر مقام و هر مد، داستان و احساسی متفاوت را روایت میکند.
همانطورکه مطالعه کردید درک عمیق موسیقی به ویژه موسیقی ایرانی بدون درک مفاهیم پایه تئوری موسیقی امکانپذیر نیست. اگر دوست دارید که همراه با یادگیری ساز یا آواز از مفاهیم تئوری نیز تا حد لازم اطلاعات به دست آورید ما میتوانیم به شما کمک کنیم. در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، آموزش موسیقی از هر زمان و مکانی به شما نزدیکتر است. زیرا با وجود آموزش آنلاین موسیقی از هر کجای دنیا میتوان به سادگی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کرد.
برای کسب اطلاعات بیشتر و آگاهی از شرایط دورهها و یا رزومهی اساتید میتوانید از طریق درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی اقدام کنید. کارشناسان ما به محض دریافت پیام درخواست، با شما تماس خواهند گرفت.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


