وقتی نوازنده شروع به نواختن چهارمضراب میکند، باید با سرعت و مهارت بالا بنوازد و اصطلاحا فرصت برای نفس کشیدن هم ندارد. چون نتها با سرعت از پی هم میآیند و یک الگوی ریتمیک مدام تکرار و تغییر میکند. البته که این قطعهی پرشور صرفا برای نشان دادن تبحر نوازنده و سرعت بالای دستهای او نیست؛ بلکه چهارمضراب یکی از بخشهای مهم موسیقی دستگاهی ایرانی است که ویژگیهای خاص خودش را دارد.
به طورکلی، چهارمضراب یک فرم و تکنیک، اصطلاحی مشهور در موسیقی سنتی ایرانی است. این تکنیک در قطعهها یا گوشههای ردیف و دستگاهی ایرانی نواخته میشود و ضرب مشخص و بارزی دارد.
این تکنیک اصولا توسط سازهایی ایرانی اجرا میشود پس اگر در حال آموزش تار، سه تار، سنتور و … هستید، حتما باید این تکنیک را یاد بگیرید. در این مطلب به طور کامل به این تکنیک میپردازیم.
چهارمضراب چیست؟
همانطور که در بخش پیش نیز اشاره کردیم، چهارمضراب یکی از قالبهای قطعات ضربی در موسیقی ایرانی است که معمولاً با سرعت نسبتاً زیاد و الگوهای مضرابی مشخص اجرا میشود. در این قطعات، یک یا چند الگوی کوتاه ملودیک و ریتمیک شکل میگیرد و در طول قطعه، با تغییراتی تکرار میشود. درواقع ملودی این فرم موسیقی روی یک موتیف طراحی میشود.
چهارمضراب در اصل یک قالب اجرایی است که در آن حرکت منظم و پیوستهی مضرابها اهمیت زیادی دارد. این ویژگی باعث میشود قطعه حالتی پرتحرک و گاهی بسیار پرهیجان پیدا کند. این تکنیک هم بصورت بداهه و هم به صورت از پیش آهنگسازی شده، اجرا میشود.
اگر قصد یادگیری این فرم موسیقی را دارید باید در ابتدا از سرعت پایین شروع کنید و سپس به مرور با افزایش مهارتتان، تمپو را بالا ببرید تا در نهایت به سرعت ایدهآلتان برسید.
چهارمضراب چه ویژگیهایی دارد؟
یکی از مشخصترین ویژگیهای چهار مضراب، تحرک زیاد آن است. برخلاف قطعاتی که جملههای موسیقایی آرامتر و کشیدهتری دارند، در این تکنیک، معمولاً با نتها و جملههای کوتاهتری روبهرو هستیم که پشت سر هم قرار میگیرند. به طور کلی از مهمترین ویژگیهای چهارمضراب میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سرعت نسبتاً زیاد؛
- تأکید بر ریتم و ضرب؛
- حرکت مداوم مضرابها؛
- جملههای کوتاه و بههمپیوسته؛
- تکرار و جابهجایی الگوهای ریتمیک؛
- امکان نمایش مهارت تکنیکی نوازنده.
البته سریع بودن، بهتنهایی این فرم موسیقی را تعریف نمیکند. ممکن است نوازنده یک قطعه را با سرعت بالا اجرا کند، اما آن قطعه چهارمضراب نباشد. سایر ویژگیها مانند ساختار و شیوهی حرکت جملهها، ریتم و … در تشخیص آن اهمیت دارد.
چهارمضراب در چه سازهایی اجرا میشود؟
برخی از هنرجویان به غلط فکر میکنند که این تکنیک تنها مختص سازهای زخمهای مانند تار است درحالیکه امکان اجرای آن با اکثر سازهای ایرانی و دستگاهی وجود دارد. به نظر استاد خالقی، دلیل این تفکر احتمالا به این برمیگردد که مبدع این فرم موسیقی درویشخان است که نوازنده ساز تار بوده است.
به طور کلی چهار مضراب تنها مختص تار و سه تار نیست و امکان اجرای آن روی سایر سازها مانند سنتور و حتی کمانچه و ویولن نیز وجود دارد. درواقع، این تکنیک به سازهای مضرابی محدود نیست و نمونههایی از این قالب را میتوان در اجرای سازهای دیگر نیز شنید. آنچه تغییر میکند، شیوهی انتقال ویژگیهای چهارمضراب به تکنیک اجرایی هر ساز است.
طبق نظر «داریوش صفوت»، مطلوبترین شکل اجرای چهارمضراب این است که یک ساز زخمهای با یک ساز کوبهای همراه شود؛ مانند همراهی سنتور و تنبک. ساز تنبک نقش نگه داشتن پایه آهنگ را برعهده دارد. اگر دوست دارید که با چهارمضرابهای معروف آشنا شوید میتوانید فیلمهای زیر را مشاهده کنید.
چهارمضراب چه مهارتهایی را در نوازنده تقویت میکند؟
تمرین چهارمضراب فقط برای اجرای یک نوع قطعه کاربرد ندارد. درواقع نوازنده باید مهارتهای مختلفی داشته باشد تا بتواند این فرم موسیقی را خوب از آب درآورد. مهارتهایی مانند هماهنگی دستها، کنترل مضراب، حفظ ریتم و افزایش دقت در اجرای نتها.
بهخصوص در سازهایی مانند تار و سهتار، هماهنگی بین دست مضراب و دست پردهگیر اهمیت زیادی پیدا میکند. در سنتور نیز هماهنگی دو دست و کنترل دقیق مضرابها نقش مهمی دارد.

از طرف دیگر، نوازنده باید بتواند الگوی ریتمیک را حتی در سرعت بالا در ذهن خود حفظ کند. بنابراین چهارمضراب میتواند تمرینی مناسب برای تقویت ریتم، هماهنگی و چابکی نوازنده باشد.
به عنوان هنرجو شاید با شنیدن یک قطعه چهارمضراب که با سرعت بالایی نواخته میشود، فکر کنید که شما نمیتوانید از عهده نواختن آن بربیایید. با اینحال هر تکنیک و مهارتی در ابتدا سخت است و با تمرین و ممارست میتوان به تبحر رسید. به همین دلیل با یادگیری این تکنیک شما میتوانید مهارتهای نوازندگیتان را افزایش دهید و روزبهروز بهتر از قبل شوید و پیشرفت قابل توجهی در نوازندگیتان کنید.
نتیجهگیری
همانطور که متوجه شدید، چهارمضراب یکی از پرتحرکترین قالبهای موسیقی دستگاهی ایران است. قالبی که در آن ریتم، حرکت مضراب و ملودی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. درواقع در این فرم موسیقایی تنها سرعت بالا اهمیت ندارد زیرا سرعت بالا بدون دقت و هماهنگی هیچ معنایی ندارد. برای رسیدن به این هماهنگی نوازنده باید تلاش زیادی بکند.
به طورکلی، چهارمضراب را میتوان یکی از قالبهایی دانست که هم برای شنونده جذاب و پرانرژی است و هم برای نوازنده فرصتی فراهم میکند تا تواناییهای تکنیکی و موسیقایی خود را به نمایش بگذارد.

یادگیری موسیقی در کنار تمرین و تلاش و صبوری نیاز به آموزش درست و اصولی نیز دارد، به همین دلیل بهتر است که با انتخاب استاد خوب و آموزشگاه معتبر، قدم اول را دقیق و اصولی بردارید. ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان به همراه اساتید باتجربه خود در کنار شما هستیم تا قدمبهقدم پیشرفت کنید و نواختن ساز موردنظرتان را یاد بگیرید.
شیوه آموزشی ما آنلاین است و به همین دلیل در هر کجای دنیا که باشید میتوانید به سادگی در کلاس آنلاین موسیقی خود شرکت کنید و موسیقی یاد بگیرید. آنچه که برای آموزش موسیقی آنلاین نیاز دارید، اینترنت پرسرعت، گوشی، تبلت یا لپتاپ و محیطی آرام است.
اگر تمایل به شروع یادگیری موسیقی دارید و یا سوال و ابهامی ذهنتان را درگیر کرده است، از درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی شروع کنید. کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس میگیرند و راهنماییتان میکنند تا با خیال آسوده، آموزش خود را آغاز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



