احتمالا موقع گوش کردن به موسیقی متوجه شدهاید که بخش کوتاهی از ملودی مدام در حال تکرار است. به این بخش تکراری موتیف میگویند. درواقع موتیف در موسیقی یکی از کوچکترین عناصر موسیقی است که در بخشهای مختلف ملودی تکرار میشود و به ملودی هویت میبخشد و باعث میشود که در ذهن شنونده ماندگار شود.
هر چند که موتیف، بخش جداییناپذیر موسیقی است ولی رد آن را در موسیقی کلاسیک بیشتر میتوان پیدا کرد. پس اگر یادگیری موسیقی را تازه شروع کردهاید، در کنار ساز تخصصی خود، آموزش تئوری موسیقی را هم جدی بگیرید؛ چون بدون درک عمیق مباحث تئوری نمیتوانید اجرای خوبی داشته باشید. اگر میخواهید که بدانید موتیف دقیقاً چیست؟ چه انواعی دارد؟ و چه تفاوتی با تم، جمله موسیقایی یا حتی ریتم دارد؟ این مطلب را بخوانید!
موتیف در موسیقی چیست؟
همانطورکه گفتیم، موتیف (Motive/Motif)، کوچکترین عنصر و ایدهی موسیقایی قابل تشخیص است که آهنگساز از آن برای ساخت و گسترش یک قطعه استفاده میکند. این عنصر میتواند از چند نت و یا الگوی ریتمیک یا ترکیبی از هر دو اینها تشکیل شود. مهمترین ویژگی موتیف این است که در طول یک قطعه بارها تکرار میشود و این تکرا گاه با تغیراتی همراه است. در نهایت همین تکرارها به قطعه انسجام میبخشند.
موتیف فقط مخصوص موسیقی نیست و در انواع هنر از این عنصر برای ایجاد انسجام و زیباییبخشی به اثر هنری استفاده میشود. دقیقا همان کاری که یک نویسنده در طول داستان با تکرار یک جمله یا عبارت خاص به شکل حساب شده، سعی میکند تا به اثر خود انسجام و قوام خاصی بدهد و موضوع اصلی را به مخاطب یادآوری کند. در موسیقی نیز موتیف همین نقش را ایفا میکند.
بیشتر مواقع، آهنگسازان قبل از ساخت یک قطعهی طولانی اول یک موتیف کوتاه خلق میکنند و بعد آن را آنقدر گسترش میدهند تا به یک ملودی کامل تبدیل شود. همان کاری که بتهوون در سمفونی پنجم انجام داده است. در این قطعه، یک فیگور چهار نوتی مهمترین موتیف اثر شده و از لحاظ هارمونی و ملودی گسترش داده شده تا تم اصلی موومان نخست فراهم شود.
چیزی که در گسترش موتیف اهمیت زیادی دارد، نحوهی گسترش آن است. اینجاست که خلاقیت آهنگساز اهمیت پیدا میکند زیرا باید این کار را طوری انجام دهد که قطعه یکنواخت و ملالانگیز نشود.

ویژگیهای یک موتیف
احتمالا شما هم دوست دارید که بتوانید موتیف یک قطعه را تشخیص دهید. موسیقی کلاسیک از آن سبکهایی است که موتیف در آن موج میزند اما موسیقی پاپ معمولا ملودیمحور است و موتیف را گسترش نمیدهد. پس برای شناسایی موتیف بهتر است که سراغ قطعات کلاسیک بروید. اصولا موتیف در موسیقی میتواند ساده یا پیچیده، بلند یا کوتاه باشد. اصولا یک موتیف ویژگیهای زیر را دارد:
- کوتاه و ساده است.
- قابلیت تکرار و تغییر دارد.
- به راحتی در ذهن شنونده باقی میماند.
- شخصیت موسیقایی مشخصی ایجاد میکند.
- میتواند پایهی ساخت ملودی، تم یا حتی کل قطعه باشد.
بهترین روش شناسایی موتیف، تکرار آن در طول قطعه و ملودی است. موتیف پس از پایان، بلافاصله تکرار میشود و در پایان آن علامت سکوت قرار میگیرد.
یادتان باشد که کوتاه بودن به تنهایی یک عبارت را به موتیف تبدیل نمیکند. اگر یک الگوی کوتاه فقط یک بار اجرا شود و دیگر هیچ نقشی در ادامهی قطعه نداشته باشد، معمولاً آن را موتیف نمینامند. زمانی یک ایده به موتیف تبدیل میشود که آهنگساز آن را در بخشهای مختلف اثر تکرار، گسترش یا دگرگون کند.
بررسی انواع موتیف در موسیقی
یکی از بهترین راههای تشخیص موتیف، شناخت انواع آن است. موتیفها را میتوان بر اساس ویژگی غالبشان به چند دسته تقسیم کرد:
موتیف ملودیک
مهمترین ویژگی و عنصر موتیفهای ملودیک، توالی نتها است. مثلاً یک الگوی چهار نتی ممکن است در قسمتهای مختلف قطعه، با ارتفاعهای متفاوت اجرا شود اما همچنان همان شخصیت اولیه را حفظ کند. همان اتفاقی که در بیشتر قطعات کلاسیک رخ میدهد.
موتیف ریتمیک
اما گاهی چیزی که در ذهن شنونده باقی میماند، نه ملودی بلکه الگوی ریتم است. پس مشخص است که در این نوع قطعهها، الگوی ریتم باعث شکلگیری موتیف میشود. در این حالت، حتی اگر نتها تغییر کنند، تا زمانی که ریتم اصلی حفظ شود، شنونده همچنان ارتباط آن را با ایدهی اولیه احساس میکند. این نوع موتیف در موسیقیهای حماسی، موسیقی فیلم و بسیاری از سبکهای مدرن کاربرد فراوانی دارد.
موتیف ملودیک-ریتمیک
رایجترین نوع موتیف، ترکیبی از ملودی و ریتم است. در این حالت هم ترتیب نتها و هم ریتم آنها در کنار هم شخصیت اصلی را شکل میدهند و آهنگساز هنگام گسترش اثر، هر دو را تا حدی حفظ میکند.
آهنگساز چگونه از یک موتیف استفاده میکند؟
همانطورکه پیشتر هم اشاره کردیم، خلاقیت آهنگساز باعث ایجاد موتیفهای جذاب در یک قطعه میشود. زیرا قرار نیست که یک موتیف همیشه دقیقاً به همان شکل اولیه تکرار شود. پس آهنگساز میتواند:
- آن را به نتهای بالاتر یا پایینتر منتقل کند.
- ریتم آن را تغییر دهد.
- بعضی نتها را حذف یا اضافه کند.
- سرعت اجرای آن را کم یا زیاد کند.
- آن را برعکس یا وارونه اجرا کند.
همین تغییرات باعث میشود که قطعه موسیقی در عین داشتن تنوع، هویت خود را از دست ندهد.
تفاوت موتیف و تم چیست؟
یکی از رایجترین اشتباهات هنرجویان، یکسان دانستن موتیف و تم است. درحالی که این دو مفهوم با هم تفاوت دارند. تم یک ملودی نسبتاً کامل است که معمولاً شخصیت اصلی قطعه را معرفی میکند. در مقابل، موتیف تنها یک ایدهی کوتاه است. به عبارت دیگر تم از چندین موتیف تشکیل میشود.
تفاوت موتیف و جمله موسیقایی چیست؟
جمله موسیقایی (Musical Phrase) بخشی از موسیقی است که مانند یک جمله در زبان، آغاز، اوج و پایان مشخصی دارد. وقتی یک جمله موسیقایی را میشنوید، احساس میکنید یک فکر موسیقایی کامل بیان شده است. اما موتیف معمولاً این حس کامل بودن را ندارد و بیشتر شبیه یک ایدهی اولیه است. در واقع همانطور که کلمات کنار هم جمله میسازند، موتیفها نیز میتوانند جملههای موسیقایی را شکل دهند.
تفاوت موتیف و ریتم
گاهی هنرجویان تصور میکنند موتیف همان ریتم است، اما این دو مفهوم تفاوت دارند. ریتم به نحوهی توزیع کششها، ضربها و سکوتها در زمان گفته میشود. اما موتیف یک ایدهی موسیقایی است که ممکن است شامل ملودی، ریتم یا هر دو باشد.
اگر فقط یک الگوی ریتمیک بدون نقش ساختاری در قطعه اجرا شود، صرفاً یک ریتم است. اما اگر همان الگو بارها تکرار شود و در شکلگیری هویت اثر نقش داشته باشد، میتواند به یک موتیف ریتمیک تبدیل شود.
چرا یادگیری موتیف اهمیت دارد؟
شناخت موتیف فقط برای آهنگسازان مفید نیست. اگر نوازنده باشید، با تشخیص موتیفها بهتر میتوانید ساختار قطعات را درک کنید و حفظ کردن آنها نیز برایتان سادهتر میشود. اگر آهنگسازی میکنید، موتیف به شما کمک میکند قطعاتی منسجمتر و ماندگارتر بسازید. حتی اگر یک شنوندهی عادی باشید، آشنایی با این مفهوم باعث میشود هنگام گوش دادن به موسیقی، ارتباط بخشهای مختلف قطعه را بهتر درک کند و از شنیدن آن لذت بیشتری ببرد.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید موتیف عنصر پایه و هستهی اولیهی یک اثر موسیقایی است. ایدهی اولیه و کوتاه که در طول قطعه گسترش پیدا میکند و به موسیقی هویت و انسجام میبخشد. موتیف در موسیقی میتواند ملودیک، ریتمیک یا ترکیبی از هر دو باشد و اغلب پایهی شکلگیری تمها و جملههای موسیقایی را تشکیل میدهد.
شناخت موتیف به هنرجویان موسیقی کمک میکند تا ساختار موسیقی را به خوبی بشناسد و نگاه عمیقتری به موسیقی پیدا کنند و اجراهای بهتری نیز داشته باشند.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، در کنار اساتید حرفهای خود به شما کمک میکنیم تجربهی لذتبخشی از یادگیری موسیقی داشته باشید. آموزش آنلاین موسیقی یادگیری موسیقی را از هر زمان دیگر سادهتر کرده است و شما در هر کجای دنیا که باشید میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی خود شرکت کنید.
اگر دوست دارید که موسیقی یاد بگیرد و محدودیتهای مکانی و زمانی، دستوپایتان را بسته است، شاید وقتش رسیده که این شیوهی آموزشی را هم امتحان کنید. اگر هنوز مطمئن نیستید، میتوانید از درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.




