راست کوک و چپ کوک در موسیقی ایرانی دو اصطلاح قدیمی در موسیقی ایرانی هستند که هنوز هم در بین نوازندگان و اساتید کاربرد زیادی دارد. اما این دو اصطلاح ممکن است برای هنرجویان مبتدی کمی نامانوس باشد.
آشنایی و مواجهه من با اصطلاح راست کوک و چپ کوک به سالهای گذشته برمیگردد. وقتی که تازه آموزش تار را شروع کرده بودم. یک روز رفتم کتابفروشی و برای تمرین دستگاههای موسیقی ایرانی، کتابی خریدم، وقتی به خانه برگشتم با کلی ذوق و انگیزه سازم را برداشتم و به سراغ این کتاب رفتم. اما زمانی که صفحه اول کتاب را باز کردم با اصطلاحی مواجه شدم که تا آن زمان چیزی دربارهی آن نشنیده بودم. تمام قطعاتی که در کتاب جدیدم آمده بود در دو حالت «راست کوک» و «چپ کوک» تنظیم شده بودند. کتاب را ورق زدم تا شاید سرنخی از مفهوم این تقسیمبندی پیدا کنم، اما بعد از کمی جستوجو ناامید شدم.
یادم میآید که آن روز با کلی انگیزه، کتاب جدیدی خریده بودم و عزمم را جزم کرده بودم تا زمانی که خون از انگشتانم بچکد، تمرین کنم. اما خب مثل این که همه چیز دستبهدست هم داده بود تا من نتوانم به خوبی تمرین کنم. میتوانستم تا روز کلاس صبر کنم و آن وقت از استاد بپرسم. ولی میل من به نوازندگی در آن لحظه آنقدر زیاد بود که باید همان موقع از مفهوم این اصطلاحات جدید سر درمیآوردم و قطعات جدید را تمرین میکردم. راستی این را هم بگویم که این قصه برای سالها پیش است و آن زمان وب فارسی این همه رشد نکرده بود که پاسخ سوالم را از توی اینترنت پیدا کنم. اسمی از هوش مصنوعی هم که اصلا نبود.
خلاصه، بعد از کمی فکر، ساز و کتاب را برداشتم و نزد استادم رفتم. آن روز استاد با همان لبخند و بیان شیرین همیشگیاش مرا نجات داد و تمام آنچه را که لازم بود در مورد راست کوک و چپ کوک بدانم به من آموزش داد.
حالا هم وقتی فهمیدم خیلی از هنرجویان مبتدی، چیزی دربارهی این اصطلاحات نمیدانند، تصمیم گرفتم که این مطلب را بنویسم و توضیحات کاملی را ارائه بدهم. امیدوارم که خواندن این مطلب، کمکتان کند.
بررسی تاریخچه اصطلاح راست کوک و چپ کوک در موسیقی ایرانی
اصطلاح راست کوک و چپ کوک در موسیقی اصطلاحی است که در تئوری موسیقی ایرانی، قدمتی چند صد ساله دارد. این اصطلاح بنابر شواهد و کتب قدیمی در زمان قاجار به موسیقی ایرانی اضافه شده است. لازم به ذکر است که در دورهی قاجار، موسیقی ایرانی حفظ و اشاعه پیدا کرد. در همین دوران بود که اقدامات مهمی در جهت گردآوری و تدوین نواها و نغمههای ایرانی انجام گرفت.
تا پیش از این دوران، تقسیمبندی موسیقی ایرانی به صورت مقامی بود اما این تقسیمبندی در این دوره به کل تغییر کرد و مقامهای ایرانی جای خود را به دستگاههای موسیقی دادند. همچنین در آن زمان بزرگانی چون علینقی وزیری اقدام به مکتوب کردن ردیفهای دستگاهی کردند.
همانطور که گفتیم اصطلاح راست کوک و چپ کوک هم در همین زمان به موسیقی ایرانی وارد شد. اگر شما نوازنده یکی از سازهای ایرانی باشید، به احتمال بسیار زیاد با این اصطلاح مواجه شدهاید. مثلا اگر به کتاب «مجموعه پیش درآمدها و رنگها» اثر استاد فرامرز پایور نگاهی بیندازید متوجه میشوید که نتهای پیش درآمد و رنگهای دستگاههای موسیقی ایرانی در این کتاب برای دو گونه راست کوک و چپ کوک تنظیم شده است. حتما سوالی که برای شما پیش میآید این است که راست کوک و چپ کوک در موسیقی ایرانی به چه معناست و این دو چه تفاوتی با یکدیگر دارند.

اصطلاح راست کوک و چپ کوک به چه معناست؟
عبارت راست کوک و چپ کوک در موسیقی سنتی ایرانی به محل نواختن ساز اشاره میکند. یعنی اگر محل نوازندگی بر روی سیمهای بمتر ساز باشد، قطعه به صورت «راست کوک» نواخته میشود. ولی زمانی که محل نواختن روی سیمهای زیرتر باشد قطعه «چپ کوک» است.
یکی از سوالاتی که ممکن است برای هنرجویان کنجکاو پیش بیاید این است که چرا از عبارت راست و چپ برای بیان این مفهوم استفاده میشود. جواب این سوال به وضعیت قرارگیری سیمها روی ساز مرتبط است. اگر یک ساز دستان دار و پردهبندی شده مثل سه تار را در نظر بگیریم، سیمهایی که صدای بمتری تولید میکنند در سمت راست و سیمهایی که صدای زیرتری دارند در سمت چپ آن قرار گرفتهاند.
راست کوک و چپ کوک هم دقیقا به همین مسئله اشاره دارد، یعنی زمانی که نوازنده با سیمهای بم مینوازد به آن راست کوک و زمانی که با سیمهای زیرتر مینوازد به آن چپ کوک میگویند.
این تعریف، یکی از رایجترین و قابلفهمترین توضیحها برای هنرجویان است، چون مستقیماً به تجربهی عملی نوازندگی مربوط میشود. هنرجو راستکوک و چپکوک را نه فقط با شنیدن، بلکه با جای دست، حس سیمها و رنگ صدای ساز درک میکند. با اینحال ماجرا فقط به همینجا ختم نمیشود. زیرا جابهجایی محل نواختن بین سیمهای بم و زیر، در واقع نتیجهی جابهجایی محور صوتی دستگاه است. یعنی:
- وقتی دستگاهی در راستکوک اجرا میشود، محور ملودی، نت شاهد و ایست آن در محدودهی بمتری از ساز قرار دارد.
- وقتی همان دستگاه در چپکوک اجرا میشود، بدون تغییر فواصل، این محور صوتی به محدودهی زیرتر منتقل میشود.
پس راستکوک و چپکوک، هم یک مفهوم عملی هستند و هم یک مفهوم ساختاری در موسیقی ایرانی.
تقسیمبندی صدای انسان در موسیقی ایرانی
جالب است بدانید که در ابتدا اصطلاح راست کوک و چپ کوک در موسیقی ایرانی برای سازهای موسیقی تعریف شده بود؛ اما به تدریج این تقسیمبندی برای خوانندگانی که همراه با ساز میخواندند هم مورد استفاده قرار گرفت.
همانطور که میدانید در موسیقی کلاسیک و استاندارد جهانی، انواع صدای انسان در یکی از این گروهها جای میگیرد: سوپرانو، متسو سوپرانو، آلتو، تنور، باریتون و باس.

در موسیقی ایرانی برای انواع صدا به جای این تقسیمبندی، از اصطلاحات چپ کوک و راست کوک استفاده میشود. یعنی به خوانندگانی که در محدوده نتهای بم، آواز میخوانند راست کوک و به خوانندگانی که در محدوده نتهای زیر میخوانند چپ کوک میگویند.
معمولا صدای خانمها و کودکان «چپ کوک» و صدای آقایان «راست کوک» است. البته این تقسیمبندی ثابت نیست و مانند هر قانون دیگری در مورد آن استثنا وجود دارد. یکی از این استثناها صدای استاد ایرج بسطامی بود، فرکانس صدای استاد بسطامی با محدوده چپ کوک تناسب بهتری داشتند.
همچنین در میان خوانندگان زن هم میتوان «دلکش» را مثال زد، او از خوانندگانی بود که هم قادر بود در محدوده چپ کوک بخواند و هم در محدوده راست کوک.
مایهی چپ و راست چیست؟
مایه یا تنالیته هم از مفاهیم موسیقی هستند که اصطلاحات راست کوک و چپ کوک در مورد آن صدق میکند. مایههای موسیقی براساس نت مبدا به دو دسته راست و چپ تقسیم میشوند.
یعنی اینکه اگر نت اول مایه بر روی سیمهای بم باشد آن مایه «راست کوک» است و به آن «مایه راست» میگویند. ولی اگر نت اول روی سیمهای زیر باشد «چپ کوک» است و آن را «مایه چپ» مینامند.
پس میتوانیم اینطوری نتیجهگیری کنیم که اگر یک قطعه در مایه راست نواخته شود، خوانندگان راست کوک بهتر میتوانند با آن آواز بخوانند. به همین ترتیب اگر قطعه در مایه چپ باشد خواننده چپ کوک بهتر میتواند آن را همراهی کند.
راستکوک و چپکوک در سازهای مختلف
در این بخش با نقش راست کوک و چپ کوک در برخی از سازهای ایرانی آشنا میشوید:
تار و سهتار
در تار و سهتار، تفاوت راستکوک و چپکوک کاملاً ملموس است. در راستکوک، اجرای دستگاه بیشتر روی سیمهای بمتر انجام میشود و در چپکوک، تمرکز نوازندگی به سمت سیمهای زیرتر میرود. این جابهجایی، هم رنگ صدا را تغییر میدهد و هم نحوهی جملهبندی را.
کمانچه
در سازهای آرشهای نیز راستکوک و چپکوک به معنای تغییر محل غالب اجرای ملودی در محدودههای بم یا زیر ساز است. این تغییر، نقش مهمی در کنترل پوزیسیونها و بیان موسیقایی دارد.
سنتور
در سنتور، راستکوک و چپکوک به انتخاب محدودهی صوتی و آرایش اجرایی خرکها مربوط میشود و تأثیر مستقیمی بر رنگ صوتی دستگاه دارد.

آشنایی با راستکوک و چپکوک چه کمکی به هنرجو میکند؟
آشنایی با این مفاهیم، تأثیرات مهمی در مسیر یادگیری دارد:
- افزایش تسلط روی ساز؛
- تقویت گوش موسیقایی؛
- درک بهتر دستگاهها و آوازها؛
- آمادگی برای همنوازی و همراهی با خواننده؛
- شناخت نقش سیمهای بم و زیر در بیان موسیقی.
فراموش نکنید، هنرجویی که تفاوت راستکوک و چپکوک را میفهمد، موسیقی را فقط از روی حفظ گوشهها یاد نمیگیرد، بلکه ساختار آن را درک میکند.
نتیجهگیری
راستکوک و چپکوک در موسیقی سنتی ایرانی، مفاهیمی زنده و کاربردی هستند. این اصطلاحها هم به محل نواختن روی سیمهای بم و زیر اشاره دارند و هم بیانگر جابهجایی جایگاه صوتی دستگاهها هستند. فهم این مفاهیم، هنرجو را یک قدم از نواختن صرف جلوتر میبرد و او را به درک واقعیتری از موسیقی ایرانی میرساند. بدون شک با این درک، نواختن آسانتر و بهتر میشود.

البته که صرف یادگیری این اصطلاحات کافی نیست و باید آنها را به صورت عملی انجام دهید. آموزش خوب و درست به شما کمک میکند که سریعتر به این ریزهکاریها مسلط شوید و بتوانید بهتر و شنیدنیتر بنوازید. البته که ما از دغدغهی بسیاری از شما که به استاد خوب دسترسی ندارید آگاه هستیم. بسیاری از شما با وجود علاقهی زیادی که به یادگیری موسیقی ایرانی دارید ولی به دلیل محدودیتهای مکانی و زمانی نمیتوانید آرزوی خودتان را محقق کنید. ولی خب آیا تا به حال به آموزش آنلاین موسیقی فکر کردهاید؟ آیا میدانید که میتوانید از هر کجای دنیا از طریق آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، پا به دنیای موسیقی بگذارید؟ شما میتوانید از روی همان مبل نرموگرمتان، در کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان شرکت کنید. کلاسهای وب نوازان به شکل آنلاین، تصویری، خصوصی و همراه با استاد برگزار میشود.
اگر دوست دارید که هرچه زودتر رویایتان را محقق کنید و لذت نواختن موسیقی ایرانی را تجربه کنید، با راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



مرسی از اطلاعات خوبتون.