ترتیب قرارگیری سازها در گروه نوازی، عامل مهمی است که نحوهی نشستن نوازندهها را مشخص میکند. اگر یک گروه موسیقی را دیده باشید، احتمالاً متوجه شدهاید که نوازندگان به صورت اتفاقی کنار هم نمینشینند. جایگاه هر ساز در گروهنوازی بر اساس اصول مشخصی تعیین میشود؛ اصولی که به شنیده شدن بهتر صداها، هماهنگی بیشتر نوازندگان و ارتباط مؤثرتر میان اعضای گروه کمک میکند.
پس اگر تا الان فکر میکردید که چیدمان نوازندگان فقط برای زیبایی صحنه است، کاملا اشتباه میکردید. زیرا پشت این چینش یک فلسفهی خاصی است. درواقع، یکی از مهمترین عوامل موفقیت یا عدم موفقیت گروه، نحوهی چینش آنها است. اگر این موضوع برایتان جالب است و دوست دارید که با دلایل و اصول ترتیب قرارگیری سازها در گروهنوازی آشنا شوید، این مقاله کمکتان میکند. پس اگر به تازگی آموزش موسیقی را شروع کردهاید خوب است که با این موضوع آشنا شوید تا بعدها اگر خواستید به گروهی اضافه شوید، سردرگم نشوید. فرقی هم نمیکند که در حال یادگیری پیانو هستید یا ویولن، آموزش سنتور را آغاز کردهاید یا تار؛ به هر حال اگر به فکر رشد و پیشرفت در موسیقی هستید باید به گروهی اضافه شوید.
چرا چیدمان یا ترتیب قرارگیری سازها در گروه نوازی اهمیت دارد؟
قبل از هر چیزی باید بدانید که نواختن در یک گروه موسیقی، نوعی کار گروهی است و به همین دلیل افراد گروه باید برای رسیدن به یک هدف واحد باهم تعامل مثبت برقرار کنند. در این کار گروهی فعالیت هیچ کدام از اعضای گروه نسبت به یکدیگر در اولویت نیست و عملکرد همه اعضای گروه به صورت پیوسته روی حفظ ساختار گروه و رسیدن به هدف نهایی موثر است. همه اعضای گروه باید با هم یک دل و هم هدف شوند و برای موفقیت گروهی تلاش کنند. نکتهای که در گروه نوازی درکنار تمرین و هماهنگی اعضای گروه خیلی حائز اهمیت است توجه به اهداف گروهی و اهمیت نوازندگی یک فرد در کل گروه است.
از طرف دیگر، در یک اجرای گروهی، دهها صدا به طور همزمان تولید میشوند. اگر نوازندگان بدون برنامه در کنار یکدیگر قرار بگیرند، ممکن است برخی سازها بیش از حد شنیده شوند و برخی دیگر در میان حجم صداها گم شوند. به همین دلیل نحوهی چیدمان و نحوهی قرارگیری سازها در گروهنوازی اهمیت پیدا میکند. درواقع چیدمان صحیح باعث میشود که:
- تعادل صوتی بین سازها برقرار شود.
- ظاهر صحنه حرفهایتر به نظر برسد.
- هماهنگی ریتمیک و ملودیک افزایش یابد.
- نوازندگان صدای یکدیگر را واضحتر بشنوند.
- رهبر گروه یا سرپرست بتواند ارتباط بهتری با نوازندگان داشته باشد.
به همین دلیل در تمام ارکسترها، گروههای موسیقی ایرانی و حتی گروههای کوچک، برای جایگاه هر ساز برنامهریزی مشخصی انجام میشود.

نگاهی به تاریخچه گروه نوازی در ایران
در تاریخ موسیقی ایران همیشه تک نوازی و آواز بر همنوازی و در گروه نواختن مقدم بوده است. به همین دلیل در مطالعاتی که در زمینه موسیقی صورت گرفته است، کتاب یا مقاله خاصی که به بررسی جنبههای حرفهای گروه نوازی پرداخته باشد پیدا نمیشود. شاید کتاب موسیقی کبیر فارابی اولین کتابی است که به طور مفصل از گروه نوازی، آن هم در قالب دونوازی با ساز زخمهای بربت سخن گفته است.
با اینحال قدیمیترین سند پیدا شده درباره گروه نوازی ایرانی به هزاره چهارم قبل از میلاد برمیگردد. این سند یک مهر سنگی است که به «مهر چغامیش» معروف است و حدود 60 سال پیش در طی یک کاوش باستانشناسی در تپه تاریخی چغامیش کشف و معرفی شد. روی این مهر، تصویرگروهی از هم نوازان در کنار یک آوازخوان حک شده است.
این تصویر، طرحی نمادین از گروه نوازی با سازهای زهی،کوبهای و بادی است و اولین سند تاریخی برای اجرای موسیقی به شکل گروهی است که شباهت زیادی به اجرای ارکسترهای امروزی دارد. به غیراز این نمونه، تصاویر مشابهی از گروه نوازی متعلق به دوره ساسانی در نقش برجسته طاق بستان یافت شده است.

آیا نوازندگی در گروه نیاز به آموزش و تمرین دارد؟
در یک گروه نوازی حرفهای گوش، مغز و چشم تک تک نوازندگان برای ارتباط با دیگر هم نوازان تربیت میشود. نوازنده باید علاوه بر ساز خودش به دیگر سازهایی که در صحنه نواخته میشود، گوش داده و با هم نوازانش ارتباط چشمی برقرار کند. چنین عملکردی در گروه نوازی مخصوصا در آکوردهایی که بدون لیدر اجرا میشوند لازمه رسیدن به یک اجرای بدون نقص است. در آکوردهایی که توسط یک لیدر رهبری میشوند، اشارهها و حرکات بدنی رهبر گروه، جایگزین ارتباط چشمی بین نوازندگان میشود و میتواند باعث بهبود سطح اجرا شود.
چینش و ترتیب سازها در گروه نوازی سازهای ایرانی چگونه است؟
برخلاف تصور همگان جایگاه نشستن نوازندگان در صحنه اجرا برحسب سلیقه خودشان نیست و از الگوی چینش بم به زیر تبعیت میکند. انتخاب جایگاه مناسب برای قرار گرفتن سازها با توجه به فرکانس صدای تولیدی آن است. مثلا فرکانس صدای سنتور جزو زیرترین صداها است و از نظر نقشپذیری و رنج صدا در قسمت ملودی قرار دارد و باید در گوشه سالن قرار بگیرد.
درواقع این که جایگاه ساز و نوازنده در گروه نوازی کجا باشد به جهت شوت صدای ساز نیز بستگی دارد. مثلا شوت صدای سنتور به طرف بالا و اطراف و شوت صدای تار به طرف مقابل است به همین علت چیدمان ساز بستگی به این دارد که اجرا ساده یا همراه با صدابرداری باشد.
نکته بعدی که در چیدمان ساز مهم است. گرد نشستن نوازندگان است گرچه چینش خطی در اجرای موسیقی ایرانی خیلی رایج است اما در اجرای گروه نوازی هیچ آنسامبلی به صورت خطی تعریف نمیشود.
اگر خواننده نیز حضور داشته باشد، معمولاً در مرکز و جلوی گروه قرار میگیرد تا ارتباط بهتری با مخاطبان و نوازندگان داشته باشد.

ترتیب سازها در ارکسترهای کلاسیک
در ارکستر سمفونیک، چیدمان سازها طی سالها تکامل یافته و تقریباً به یک استاندارد جهانی تبدیل شده است. در قسمت جلوی صحنه معمولاً سازهای زهی قرار میگیرند.
- ویولن یک
- ویولن دو
- ویولا
- ویولنسل
- کنترباس
پشت سازهای زهی، سازهای بادی چوبی مانند فلوت، ابوا، کلارینت و فاگوت قرار میگیرند. در ردیف بعدی، سازهای بادی برنجی مانند ترومپت، ترومبون، هورن و توبا مینشینند. در انتهای صحنه نیز سازهای کوبهای قرار میگیرند؛ زیرا معمولاً صدای بلندتری دارند و از فاصله دور نیز بهخوبی شنیده میشوند. این چیدمان باعث میشود صداها به شکلی متعادل به سمت شنوندگان منتقل شوند.
اشتباهات رایج در چیدمان گروهنوازی
فراموش نکنید که برخی اشتباهات میتوانند کیفیت اجرای گروه را کاهش دهند، برای مثال:
- قرار دادن سازهای مشابه در بخشهای پراکنده؛
- قرار دادن سازهای پرصدا در جلوی گروه؛
- بیتوجهی به شرایط آکوستیکی سالن؛
- نبود ارتباط چشمی میان اعضا؛
- فاصله زیاد میان نوازندگان.
رفع این موارد میتواند تأثیر چشمگیری بر کیفیت اجرای نهایی داشته باشد.

نتیجهگیری
ترتیب قرارگیری سازها در گروه نوازی، موضوعی بسیار مهم و فراتر از یک چیدمان ظاهری است. جایگاه هر ساز بر اساس عواملی مانند حجم صدا، نقش موسیقایی، ارتباط با رهبر گروه، همخانواده بودن سازها و شرایط آکوستیکی سالن تعیین میشود. هرچه این چیدمان دقیقتر و اصولیتر باشد، هماهنگی بین نوازندگان افزایش یافته و مخاطب نیز اجرای منسجمتر و دلنشینتری را تجربه میکند. به همین دلیل در تمام گروههای حرفهای، از ارکسترهای بزرگ گرفته تا گروههای کوچک، انتخاب جایگاه مناسب برای هر ساز بخش مهمی از فرآیند آمادهسازی اجرا محسوب میشود.
هرچند که نواختن در گروه بسیار لذتبخش است اما باید بدانید که نواختن در گروه نکات خاصی دارد که باید به آنها توجه کنید تا بتوانید اجرای گروهی خوبی داشته باشید.
اما قبل از این که شما عضو گروهی شوید و بخواهید همنوازی کنید باید بتوانید تک نواز خوبی شوید و روی سازتان کاملا مسلط باشید. درواقع باید آموزش اصولی و درستی را پشت سر گذاشته باشید.
ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان کنار شما هستیم تا بتوانید قدمبهقدم موسیقی را یاد بگیرید و به درجات عالی برسید. فرقی ندارد که بخواهید یک نوازندهی حرفهای شوید و یا صرفا برای دل خودتان بنوازید، به هر حال باید مسیر آموزشی درستی را طی کنید. بسیاری از هنرجویان به دلیل محدودیتهای مکانی و زمانی امکان برخوداری از آموزش درست را ندارند. درحالیکه با آموزش آنلاین موسیقی هر چیزی امکانپذیر است. در این شیوهی آموزشی شما در زمان مشخص شده، از هر کجای دنیا که باشید میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.

اگر دوست دارید که این شیوهی آموزشی را امتحان کنید و یا کنجکاو هستید که اطلاعاتی را به دست آورید میتوانید با درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی ما را از اشتیاق خود آگاه کنید. بعد از اینکه درخواست مشاوره دادید، کارشناسان ما با شما تماس خواهند گرفت و به تمامی سوالات شما پاسخ خواهند داد.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


