یادگیری نحوهی نگهداری از ساز عود یکی از بزرگترین لطفهایی است که شما میتوانید در حق سازتان انجام دهید. درواقع برای اینکه صدای سازتان همیشه همینقدر عمیق، سرشار از احساس و آرامش باشد باید از آن به خوبی مراقبت کنید. یادتان باشد که این ساز از چوب ساخته شده است و چوب نسبت به رطوبت و تغییرات دمایی، گردوغبار و آلودگیها به شدت واکنش نشان میدهد. پس راه نگهداری اصولی از ساز، ایمن کردن ساز در برابر این عوامل آسیبزا است. اما این کار باید به چه صورتی انجام شود؟ در این مطلب پاسختان را میگیرید.
چرا نگهداری از ساز عود اهمیت دارد؟
اشتباه رایج میان هنرجویان مبتدی این است که آموزش عود را فقط به مسائل فنی مثل تولید صدا، نتخوانی و کوک کردن محدود میدانند. درحالی که یادگیری روش صحیح نگهداری از عود نیز یکی از ارکان اصلی آموزش این ساز است. بدون توجه به این موضوع، نمیتوان ادعا کرد که فرایند یادگیری کامل شده است. زیرا نحوهی نگهداری از ساز، ارتباط مستقیمی با سلامت آن دارد. فراموش نکنید که عود سازی چوبی و حساس است. صفحهی رویی نازک آن، کاسهی بزرگ، سیمها و شیطانک همه نسبت به رطوبت، دما و فشار فیزیکی واکنش نشان میدهند. هر بیاحتیاطی کوچک میتواند باعث:
- تغییر کوک دائم؛
- تاب برداشتن دسته؛
- ترک برداشتن صفحه؛
- پژمرده شدن کیفیت صدا؛
- و حتی شکستن ساز شود.
هنرجوی مبتدی معمولاً تمرکزش روی نوازندگی است، اما واقعیت این است که کیفیت صدا و عمر ساز، مستقیم به شیوهی نگهداری بستگی دارد.

شیوههای نگهداری از عود
حالا که دربارهی اهمیت نگهداری از ساز عود آگاه شدید، حتما این سوال ذهنتان را درگیر کرده است که «چطور میتوانم از سازم به خوبی مراقبت کنم؟» مراقبت از ساز عود هم شباهت زیادی به مراقبت از سایر سازها دارد و کار چندان سخت و پیچیدهای هم نیست. فقط باید حواستان به نکات زیر باشد:
مراقبت در برابر رطوبت
اولین عاملی که باید سازتان را در برابر آن حسابی ایمن کنید، رطوبت و تغییرات دمایی است. ساز شما ترکیبی از چوب و فلز است. یعنی دو عنصری که در برابر رطوبت به شدت آسیبپذیر هستند. پس باید حواستان باشد که سازتان را در چه شرایط محیطی نگهداری میکنید. مناسبترین شرایط رطوبتی برای مراقبت از عود، 40 تا 55 درصد است. اگر در شهر و منطقهای زندگی میکنید که میزان رطویت هوا بیشتر از این مقدار است، حتما شرایط ویژهی نگهداری از ساز را رعایت کنید. یادتان باشد که رطوبت زیاد باعث متورم شدن چوب، تغییر شکل و خفه شدن صدای سازتان میشود. با انجام کارهای زیر میتوانید شرایط مناسب را برای نگهداری اصولی از سازتان فراهم کنید:
- متعادلسازی رطوبت اتاق یا بخشی از خانه که ساز را در آنجا نگهداری میکنید.
- گذاشتن ساز داخل کاور مخصوص ساز عود که در برابر رطوبت مقاوم است.
- استفاده از رطوبتگیر داخل کاور ساز و در محل نگهداری آن.
- اندازهگیری مداوم رطوبت محیط با رطوبتسنج.
لازم به ذکر است که رطوبت کم و خشکی زیاد هوا نیز مانند رطوبت زیاد به ساز شما آسیب وارد میکند. به همین دلیل اگر در آبوهوایی خشک زندگی میکنید باید حداقل رطوبت موردنیاز ساز عود را در محیط ایجاد کنید. برای اینکار میتوانید از دستگاه رطوبتساز استفاده کنید. ضمن اینکه سازتان را هم حتما داخل کاور مخصوص نگهداری کنید.
توجه به دمای محیط
همانطورکه میزان رطوبت، میتواند سلامت ساز را تعیین کند، دما نیز اهمیت دارد و در حال خوب و صدای خوش عود، تأثیرگذار است. مناسبترین دما برای نگهداری از ساز عود، 18 تا 22 درجه سانتیگراد است. بالا و پایین شدن این دما به معنی ایجاد تغییراتی در ظاهر و صدای ساز است. دمای بالا باعث خشکی چوب و دماهای پایین باعث ترک خوردن چوب میشود. حواستان باشد که سازتان را به هیچوجه در معرض نور مستقیم خورشید و هرگونه وسایل سرمایشی و گرمایشی قرار ندهید.

نظافت ساز
خیلی از هنرجویان در ابتدای مسیر یادگیری عود، هیجان زیادی دارند که نواختن این ساز را سریع یاد بگیرند و نمیدانند که تمرین کردن آداب خاص خودش را دارد. یکی از کارها و آداب نواختن هر سازی، شستن و تمیز بودن دستها است. ضمن این که بعد از تمرین نیز باید ساز تمیز شود. چون چربی و عرق دستها عامل مهمی است که به ساز آسیب وارد میکند. به طورکلی نظافت ساز، طول عمر ساز را به شدت افزایش میدهد. نحوه تمیز کردن ساز عود به شکل زیر است:
- پیش از تمرین حتما دستهای خود را با دقت بشویید و مطمئن شوید که کاملا خشک هستند.
- بعد از تمرین حتما بدنه و سیمهای ساز را با یک دستمال نرم، بدون پرز و کاملا خشک تمیز کنید.
- اگر مدتی است که به هر دلیلی فرصت نکردهاید عود بنوازید، از نظافت دورهای آن هم غافل نشوید.
- برای تمیز کردن بخشهای جزئی مانند بخش گوشیها، سرپنجه، خرک و … از یک برس نرم و مسواک استفاده کنید.
- به هیچوجه از مواد شوینده شیمایی برای تمیز کردن عود استفاده نکنید. چون این مواد باعث تغییر رنگ و بافت ساز میشوند.

استفاده از کاور مناسب
هیچوقت ساز را همینطور در خانه رها نکنید و حتما آن را داخل کاور بگذارید. همانطورکه در بخشهای پیش مطالعه کردید، کاور بهترین راه برای مراقبت از ساز در برابر دما، رطوبت، گردو غبار و ضربه است. همچنین اگر قصد جابهجایی سازتان را دارید سعی کنید از کاورهای سخت استفاده کنید. خیلی پیش میآید که حین رفتوآمد به آموزشگاه و در مسیر و مترو و اتوبوس، به ساز ضربه وارد شود.
هنگام سفر هم حتما از هاردکیس استفاده کنید و تا جای ممکن سازتان را در کنار خودتان قرار دهید و از گذاشتن آن در صندوق عقب ماشین و یا قسمت بار هواپیما خودداری کنید.
همچنین اگر به منطقهای خیلی مرطوب و یا خیلی خشک سفر میکنید، حواستان به آسیبپذیری سازتان در برابر تغییرات آبوهوایی باشد.

حواستان به کوک سازتان باشد
عود معمولاً ۱۱ یا ۱۲ تا سیم دارد و اگر درست کوک نشود یا مدت طولانی تحت فشار زیاد باشد، به دسته و صفحه، فشار وارد میکند.
- ساز را به دقت و بهآرامی کوک کنید.
- برای کوک کردن عود از تیونر استفاده کنید.
- اگر مدتی نمینوازید، کوک را یک درجه سبکتر کنید اما به هیچوجه آن را کاملا شُل نکنید، چون ساز باید در تعادل بماند.

تعویض به موقع سیمها
سیمهای ساز به دلیل اینکه تحت فشار و کشش زیاد قرار دارند، بعد از مدتی دچار فرسودگی میشوند و صدای همیشگی از آنها بیرون نمیآید. به همین دلیل با توجه به میزان استفاده از ساز، باید سیمها به شکل دورهای تغییر کنند. در صورت تعویض به موقع سیمها، هم از آسیب دیدن بدنهی ساز، جلوگیری میکنید و هم کیفیت صدای ساز را حفظ میکنید. اصولا توصیه میشود هر 6 تا 12 ماه یکبار سیمهای سازتان را عوض کنید. در ابتدای راه بهتر است که این کار را به فردی متخصص بسپارید ولی به مرور زمان باید خودتان یاد بگیرید که آن را انجام دهید.

محل نگهداری از ساز در خانه
راحتترین کاری که برای نجات جان سازتان میتوانید انجام دهید این است که از سازتان در مکان مناسبی از خانه نگهداری کنید. یادتان باشد که سازتان را:
- زیر نور مستقیم آفتاب قرار ندهید.
- نزدیک بخاری، کولر یا پنجره نگذارید.
- سازتان را از دسترس کودکان دور نگه دارید.
- در جای بلندی که احتمال افتادن آن وجود دارد، قرار ندهید.
در صورت آسیبدیدگی ساز آن را به سازگر بسپارید
در صورت مشاهدهی هرگونه آسیب در سازتان سریع اقدام به تعمیر آن کنید. ترکهای ریز، تغییر صدا، تاب برداشتن دسته و جابهجایی خرک جزء مواردی که در ابتدا خیلی بی اهمیت به نظر میرسند ولی عدم توجه به این موضوع میتواند آسیبهای جدیتری به سازتان وارد کند.
در چنین مواردی، ساز را به سازگر بسپارید و خودتان نقش ناجی را ایفا نکنید؛ چون ممکن است بیشتر آسیب برسانید. یادتان باشد که تعمیر ساز عود، کاری تخصصی است و با چسب خانگی یا دستکاری خودتان حل نمیشود.
برای جلوگیری از آسیب دیدن ساز هم حتما بعد از هر بار تمرین، سازتان را بررسی کنید و مطمئن شوید که آسیبی ندیده باشد.
از سازتان فاصله نگیرید!
یکی از بهترین راههای محافظت از ساز عود، نواختن منظم آن است. وقتی با سازتان ارتباط دائمی دارید یعنی اینکه:
- به طور مرتب کوک میشود.
- روی ساز گردوغبار نمینشیند.
- از وضعیت سلامت چوب و سیمها باخبر هستید.
- و مهمتر از همه، انگیزهی ادامهی مسیر موسیقی در وجود شما زنده میماند.

نتیجهگیری
اصولا برای افراد بزرگسال، عود فقط یک ساز نیست بلکه راهی برای پیدا کردن آرامش، تمرکز کردن و حتی بخشی از هویتشان است. پس اگر برای شما هم عود چنین اهمیتی دارد باید در نگهداری و مراقبت از آن تلاشتان را بکنید. زیرا در این حالت، انگار از هویت خود پاسداری میکنید.
همانطورکه مطالعه کردید، مراقبت از عود کار چندان سخت و پیچیدهای نیست. فقط باید کمی باحوصله باشید و چند اصل مهم را رعایت کنید. با انجام این کارها سازتان به همراه همیشگی شما تبدیل خواهد شد و صدای گرم و نرمش تا سالیان سال در گوشهایتان خواهد نواخت.
در کنار تمام اصول مراقبتی که در این مطلب به آنها پرداختیم، آموزش درست و اصولی نیز جایگاه خاصی دارد. زیرا تا زمانیکه شما آموزش اصولی نبینید، نمیتوانید از سازتان به درستی مراقبت کنید. هر نکتهی آموزشی اشتباه میتواند در بلند مدت به بدن شما یا به سازتان آسیب وارد کند. ضمن اینکه به شکل اشتباه یاد میگیرید و رفع این اشتباهات در آینده، زمان زیادی از شما میگیرد.

در این راستا ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان با همکاری اساتید مجرب به شما کمک میکنیم که از همان قدم اول، درست آموزش ببینید. آموزشهای ما به شکل آنلاین است و در این صورت شما از هر نقطهی جهان میتوانید به سادگی این ساز را یاد بگیرید. ضمن اینکه آموزش آنلاین موسیقی تا حد زیادی جلوی ضربه دیدن ساز و آسیب وارد شدن به آن را میگیرد.
شما میتوانید با خیال راحت و در هر مکان و در هر زمانی از همان گوشهی دنج خانهتان در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. اگر ابهام و یا سوال خاصی ذهنتان را مشغول کرده است میتوانید روی کمکهای کارشناسان ما حساب باز کنید. برای اینکار فقط کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


