تنبک، یکی از مهمترین سازهای کوبهای موسیقی ایرانی، به خاطر صدای گرم، تنوع ریتمیک و تکنیکهای فراوان، جایگاه ویژهای در موسیقی ایرانی دارد. اگر از این ساز به خوبی مراقبت شود، میتواند سالها برای شما بنوازد. این درحالی است که بسیاری از هنرجویان مبتدی به دلیل اینکه راههای نگهداری از تنبک خود را نمیدانند با بیتوجهی به سازشان باعث آسیبدیدگی آن میشوند. از آنجاییکه حساسترین بخش تنبک، پوست آن است، مراقبت از این بخش اهمیت بیشتری دارد.
اگر شما میخواهید که طول عمر سازتان افزایش یابد و با همان کیفیت اولیه برایتان بنوازد، به هیچوجه از سازتان چشم برندارید. در این مقاله به طور کامل به شیوههای مراقبت از تنبک میپردازیم.
چگونه از تنبک خود نگهداری کنیم؟ راهنمای کامل برای هنرجویان مبتدی
به عنوان هنرجوی آموزش تنبک در کنار یادگیری تکنیکها و فنون تنبکنوازی باید با شیوههای نگهداری از ساز را نیز یاد بگیرید. زیرا تنبک، ساز حساسی است و هم بدنهی چوبی آن و به ویژه، پوست آن، به طور خاص، پوستهای طبیعی نیاز به مراقبت دارند. زیرا همانطور که میدانید، برای ساخت تنبک از پوست گوساله، بز یا پوست شتر استفاده میشود. در نهایت نیز با توجه به اینکه هنرجو چه صدایی را دوست دارد، پوست موردنظر به نازک و کلفت تقسیم میشود. پوست تنبک باید مرغوب باشد و آهکی نباشد. درواقع برای اینکه زودتر موهای پوست کنده شود، آن را داخل آهک میگذارند و این گونه پوستها خودبهخود سفید میشوند و درنهایت نیز عمر پوست کم میشود. موهای پوست باید به روش طبیعی با دست کنده شوند. پوست خوب پوستی است که 3 تا 4 سال از عمرش گذشته باشد و بعد روی ساز نصب شود.
با توجه به اهمیت موضوع نگهداری از تنبک در این بخش با تمامی شیوههای مراقبت از آن اشاره میکنیم.
- مکان مناسب برای تنبک
پوست تنبک، بهویژه اگر از پوست طبیعی باشد، به شدت نسبت به دما و رطوبت حساس است. هوای بسیار خشک یا خیلی مرطوب میتواند باعث ترک خوردن یا شل شدن پوست شود. به همین دلیل اولین نکته در مراقبت از تنبک، انتخاب مکان مناسب است. منظور از مکان مناسب، جایی است که از نظر آبوهوا معمولی باشد یعنی نه خیلی سرد و نه خیلی گرم ، چرا که تغییرات آبوهوایی برای پوست تنبک بسیار مضر است. مکانهایی مانند آشپزخانه که مدام در معرض بخار، گرما و رطوبت هستند، مکان مناسبی برای نگهداری از تنبک نیست. یا قرار دادن تنبک در اتاقی که در آن رفتوآمد کم است و دمای آن خیلی سرد و یا خیلی گرم است، برای نگهداری تنبک مناسب نیست.
تنبک را هرگز در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار ندهید. گرمای زیاد میتواند پوست را بیش از حد نرم و شل کند و در نهایت کیفیت صدادهی آن را کاهش دهد. در مناطقی مانند کنار دریا یا مناطقی که به دلیل جنگل زیاد، بسیار مرطوب میباشند برای پوشاندن تنبک میتوانید از یک پارچهی مخملی استفاده کنید که رطوبت روی پوست اثر نگذارد. برای محافظت بیشتر از تنبک میتوانید از رطوبتگیر استفاده کنید. رطوبتگیر را میتوانید داخل کاور تنبک انداخته و یا داخل آن نصب کنید. این باعث میشود تنبک شما در برابر رطوبت آسیبپذیر نباشد و صدای آن تغییر نکند.

- شستن دستها قبل از شروع تمرین
قبل از شروع تمرین با ساز تنبک حتما دستان خود را بشویید و هرگز با دستان کثیف و چرب سراغ ساز نروید. زیرا به مرور زمان این مواد به پوست میچسبند و باعث خرابی آن میشوند. پوست تنبک نباید در معرض آلودگی قرار بگیرد. اگر پوست آلوده شود ما باید آن را از آلودگی تمیز کنیم و ممکن است در ساختار پوست تغییراتی ایجاد شود و باعث شود تا صدای ساز تغییر کند.
- استفاده نکردن از ساعت و انگشتر در حین نواختن
حین نواختن تنبک به هیچوجه از انگشتر، ساعت و دستبند استفاده نکنید، زیرا به بدنهی تنبک آسیب وارد میشود. باید قبل از شروع تمرین تمام وسایل اضافی خود را از دستانتان در بیاورید.

- جلوگیری از خیس شدن ساز
رطوبت زیاد نیز یکی از عوامل آسیبزا به تنبک است و باید از ساز خود در برابر این مورد نیز مراقبت کنید. البته که برخی به دلیل اینکه سازشان صدای خوبی بدهد، پوست آن را با آب مرطوب میکنند. موضوع این است که نباید این کار را خیلی زیاد و به طور مستقیم انجام دهید. زیرا رطوبت زیاد باعث استهلاک پوست و در نهایت کاهش کیفیت صدای ساز میشود. برای اینکه پوست حالت خشکی نداشته باشد، به خصوص در مناطق خشک و سرد، گاهی میتوانید ساز خود را رو به پوست روی زمین بگذارید تا کمی از رطوبت کف را به خود جذب کند.
- مراقبت از ساز در برابر حرارت
علاوهبر رطوبت، حرارت نیز دشمن تنبک است. به همین دلیل همانطورکه پیشتر هم اشاره کردیم نباید ساز در معرض مستقیم حرارت قرار گیرد. به طورکلی حرارت زیاد باعث ترکخوردگی چوب ساز و افتادگی پوست آن میشود.
بعضی از افراد معتقدند که پیش از استفاده از تنبک آن را در مقابل حرارت مستقیم مانند اجاق گاز یا بخاری قرار دهید. این کار بسیار اشتباه است زیرا که حرارت، مغز پوست را خشک میکند و چربی پوست را از بین میبرد و روی صدای ساز تاثیر میگذارد.

- تمیز کردن ساز
یکی از راههای نگهداری از تنبک، تمیزکردن دورهای آن است. همانطور که پیشتر هم اشاره کردیم، گردوغبار و چربیها باعث آسیبدیدگی به چوب و پوست ساز میشوند. به همین دلیل تمیزکاری دورهای راه مناسبی برای مراقبت از ساز است. برای این کار از یک دستمال میکروفایبر یا پنبهای نرم برای پاککردن گردوغبار سطح چوب استفاده کنید.
به هیچوجه از الکل، تینر یا اسپریهای تمیزکننده استفاده نکنید. این مواد ممکن است رنگ چوب را خراب کنند یا روی اتصال چسبها اثر بگذارند. در صورتی که بدنهی تنبک شما لاکخورده یا پولیششده است، گاهی میتوانید از مقدار خیلی کمی واکس مخصوص چوب برای درخشندگی استفاده کنید.
- مراقبت از ساز حین حملونقل
نکتهی دیگر این است که هنگام جابهجایی تنبک و یا هنگام تمرین باید مراقب باشید که ضربهای به تنبک وارد نشود. زیرا برای بسیاری از هنرجویان پیش آمده است که هنگام تمرین یا جابهجایی، تنبک ناگهان از دست آنها رها شده و آسیب دیده است.
پس امکان این که ساز هنگام جابهجایی و موقع رفتن به کلاس حضوری، حین سفر و یا در اسبابکشیها و تعویض خانه، دچار آسیب شود، زیاد است. همچنین پوست تنبک، گردوغبار را جذب میکند و امکان نشستن گردوغبار روی پوست به مرور باعث خراب شدن آن و تغییر صدای ساز میشود. به همین دلیل پیشنهاد میشود که برای ساز خود یک کاور مناسب تهیه کنید، یک کاور ضخیم یا هاردکیس میتواند در برابر ضربه و گردوغبار از تنبک شما محافظت کند.

- مراقبت از پوست ساز در برابر حشرات
یکی از معایب پوست طبیعی تنبک این است که در برابر حشرات آسیبپذیر است. این موضوع به ویژه در مناطق مرطوب یا گرم، بیشتر مطرح است، زیرا در این مناطق پوست طبیعی بیشتر در معرض آسیبهایی مثل کپک یا حشرات قرار دارد. به همین دلیل بهتر است که در ابتدا تنبک را در جای خشک و تمیز نگه دارید و سپس هر چند وقت یکبار آن را بررسی کنید. اگر بوی بد، تغییر رنگ یا لکههای مشکوک دیدید، احتمال وجود قارچ یا کپک وجود دارد. در این صورت فوراً با یک فرد متخصص مشورت کنید.
- پوست تنبک را چرب نکنید
برای نگهداری از پوست تنبک نباید آن را چرب کنید چرا که این کار به مرور زمان باعث از بین رفتن پوست و تولید صدای بد میشود.
برخی افراد برای براق شدن یا بهظاهر مراقبت از تنبک، از روغنها یا واکسها استفاده میکنند. اما این کار به هیچ وجه توصیه نمیشود. زیرا استفاده از روغن یا مواد شیمیایی ممکن است منافذ پوست را ببندد یا به آن آسیب بزند.
- کوک تنبک و نگهداری آن
همانطور که میدانید، تنبک مانند سایر سازهای ایرانی، کوکپذیر نیست، اما وضعیت کشش پوست روی صدای ساز اثر میگذارد. اگر صدای تنبک شما بیش از حد بم یا خوابیده است، ممکن است پوست آن شل شده باشد. در این صورت بهتر است با یک نوازنده حرفهای مشورت کنید. حواستان باشد که هیچوقت خودسرانه با حرارت یا کشش پوست، اقدام به کوک یا تنظیم تنبک نکنید.
- مراقبت از تنبکهای ترکهای
اگر شما هم تنبک ترکهای دارید، (از قطعات چوبی کنار هم ساخته شده)، نیازمند مراقبت بیشتری است. به همین دلیل در برابر دو عامل زیر از سازتان به خوبی مراقبت کنید:
- از رطوبت دور نگه دارید: چوبهای ترکهای ممکن است در صورت جذب رطوبت از هم باز شوند.
- در برابر ضربه آسیبپذیرترند: زیرا اتصالات چسبی دارند و ترکها ممکن است از لابهلای ترکهها شروع شوند.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت که تنبک فقط یک ساز نیست، بلکه همراهیست که با شما رشد میکند، صدایش تغییر میکند و روح موسیقی شما را منعکس میکند. پس مراقبت از چنین رفیق پایهای جزء ملزومات است. اگر هنرجوی مبتدی هستید، با رعایت نکات سادهای مانند محافظت از پوست، دوری از رطوبت، جلوگیری از آلوده شدن پوست ساز، حملونقل استاندارد و … میتوانید تنبکتان را سالها در بهترین حالت نگه دارید و همچنان صدایش مانند روز اول باشد. در نهایت فراموش نکنید که مراقبت از ساز، احترام به موسیقیست.

اگر مدتهاست که سازتان داخل کاورش و در گوشهی خانهتان به امان خدا افتاده، شاید وقتش رسیده که دوباره شروع به یادگیری موسیقی کنید. توی این دنیای پرآشوب و غوغازده، نوای موسیقی همان چیزی است که شما را برای لحظهای از واقعیت جدا میکند. همان دستاویزی که افراد زیادی دنبال آن هستند. اگر به تازگی هوس یادگیری تنبک به سرتان افتاده است که بسمالله، این گوی و این میدان. ولی اگر در گذشته تجربههای ناموفقی از نواختن تنبک و یا هر ساز دیگری داشتهاید و حالا برای شروع دوباره، دچار شک و تردید شدهاید، بدون شک برداشتن قدم دوباره خیلی بهتر از یک جا ماندن است. اگر گرفتاریهای شغلی یا شخصی و یا محدودیتهای مکانی و زمانی شما را محدود کرده است، شاید باید آموزش آنلاین موسیقی را هم امتحان کنید.
در این راستا، ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان همراه با اساتید مجرب و پشیبانی تماموقتمان کنار شما هستیم تا بتوانید تجربهی دلچسبی از کلاس موسیقی آنلاین داشته باشید. در نهایت اگر نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، کارشناسان ما آمادهی پاسخگویی به سوالات و ابهامات شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



سلام.در مناطق شرجی مرتب هر پنج دقیقه باید تنبک را با وسیله حرارتی مثل پتو برقی گرم کنیم .تیا راه دیگری وجود دارد که نیاز به این کار نباشد .متشکر
سلام، بستگی به درجه رطوبت هر منطقه متفاوت است. بهتر است زمانی که از ساز استفاده نمی کنید حتما ساز را در کاور با کیفیت نگه داری کنید و از رطوبت گیر داخل کیس استفاده کنید. روشی که شما فرمودید احتمالا به پوست تنبک آسیب خواهد زد. اگر دمای بالا باشد و مرتبا از آن استفاده کنید.