اگر قرار باشد از کسانی نام ببریم که مسیر موسیقی ایران را تغییر دادند، نام علینقی وزیری بدون شک یکی از اولین نامهاست. مردی که فقط نوازنده و آهنگساز نبود؛ معلم، پژوهشگر، نظریهپرداز و مدیری بود که تلاش کرد موسیقی ایرانی را از شکل سنتی آموزش استاد و شاگردی، به سمت آموزش نظاممند و علمی ببرد.
زندگی علی نقی وزیری با موسیقی گره خورده بود؛ اما اهمیت او فقط در آثاری که ساخت یا سازهایی که نواخت خلاصه نمیشود. بخش مهمی از میراث او را باید در نسلی از موسیقیدانان جستوجو کرد که تربیت شدند و بعدها خودشان جریانساز شدند. همچنین نباید تلاش او را برای ثبت و اشاعهی موسیقی ایرانی به شیوهی نوین و از طریق سیستم نتنویسی، فراموش کرد. اگر با این بزرگ مرد تاریخ موسیقی ایران آشنا نیستید مطالعهی این مطلب را از دست ندهید.
سالهای نخست زندگی علینقی وزیری و شکلگیری علاقه او به موسیقی
علینقی وزیری در سال ۱۲۶۶ شمسی در تهران به دنیا آمد. پدرش موسیخان میرپنج از افسران نظامی بود و مادرش بیبی خانم استرآبادی، از زنان پیشگام و بنیانگذار اولین مدرسه دختران در ایران بود. علینقی از همان سالهای نوجوانی به موسیقی علاقه داشت و آموزش تار را نزد دایی خود آغاز کرد. بعدها نزد استادانی مانند آقا حسینقلی و میرزا عبدالله فراهانی با موسیقی دستگاهی ایران بیشتر آشنا شد.
با وجود اینکه از همان نوجوانی پیشهی پدر را ادامه داد و وارد ارتش شد ولی دست از یادگیری موسیقی برنداشت و به گروه موسیقی ارتش پیوست و موسیقی نظامی را یاد گرفت. همچنین نزد یک کشیش، موسیقی غربی و ارگ را یاد گرفت.
همزمان در ارتش نیز فعالیت میکرد و به درجه کلنلی نیز رسید ولی در نهایت نظام را رها کرد و تمام وقت خود را صرف یادگیری موسیقی کرد.

سفر به اروپا و فراگیری موسیقی کلاسیک غرب
البته که علی نقی وزیری قبل از سفر به اروپا، با موسیقی غربی و شیوهی نگارش نتها روی خطوط حامل و سیستم نتنویسی تا حدودی آشنا بود. ضمن اینکه به دلیل علاقه و سختکوشی زیاد، انواع سازها از تار و کمانچه گرفته تا ارگ و ویولن و ماندولین را یاد گرفته بود. تا اینکه در 31 سالگی راهی اروپا شد تا در رشته موسیقی تحصیل کند. او برای مدت سه سال در فرانسه مشغول به تحصیل بود و از هر فرصتی برای مطالعه و پژوهش در حوزهی موسیقی استفاده میکرد. به مدت یک سال هم در هنرستان عالی موسیقی آلمان مشغول به یادگیری موسیقی در رشتههای مختلف شد. او قصد داشت که به ایران برگردد و مدرسه موسیقی تأسیس کند و نیاز داشت که علم و دانش خود را در سازهای مختلف افزایش دهد چون آن زمان متخصصی در حوزهی موسیقی غربی در ایران وجود نداشت.
به طورکلی وزیری در اروپا با شیوههای جدید آموزش موسیقی، نتنویسی، هارمونی، آهنگسازی و ارکستراسیون آشنا شد. اما نکته مهم این بود که او پس از بازگشت، قصد نداشت موسیقی غربی را جایگزین موسیقی ایرانی کند. دغدغهی اصلیاش این بود که دانش و روشهای آموزشی جدید را برای توسعه موسیقی ایران به کار بگیرد. همین نگاه بعدها یکی از مهمترین ویژگیهای فعالیتهای او شد.
تأسیس مدرسه عالی موسیقی
وزیری در سال ۱۳۰۲ به ایران بازگشت و در اسفند همان سال مدرسه عالی موسیقی را در تهران تأسیس کرد. این مدرسه فقط محل آموزش ساز نبود. در آن مباحثی مانند نتخوانی، سلفژ، وزنخوانی، هارمونی و تئوری موسیقی نیز آموزش داده میشد. به این ترتیب، وزیری تلاش کرد آموزش موسیقی را از چارچوب محدود آموزش شفاهی و استاد-شاگردی فراتر ببرد. او میخواست که در کنار آموزش موسیقی به روش گوشی، شیوهی آکادمیک و نتنویسی را نیز در ایران رواج دهد.
بسیاری از موسیقیدانان مهم نسل بعد از وزیری با فضای آموزشی او ارتباط داشتند. روحالله خالقی، ابوالحسن صبا، موسی معروفی، حسین گلگلاب، مهدی برکشلی و حشمت سنجری از جمله چهرههایی هستند که نامشان با این جریان آموزشی گره خورده است.
به همین دلیل، وقتی درباره تأثیر مهم کلنل وزیری در موسیقی مدرن ایران حرف میزنیم، نباید فقط به قطعاتی که خودش ساخته توجه کنیم؛ چون بخشی از تأثیر او در نسلی دیده میشود که بعد از او موسیقی ایران را ادامه دادند.

کلنل وزیری و تلاش برای عمومی کردن موسیقی
فعالیت وزیری به کلاس درس محدود نبود. او کنسرت برگزار میکرد، سخنرانی داشت و تلاش میکرد موسیقی را به بخش گستردهتری از جامعه معرفی کند.
او در سال ۱۳۰۴ کلوپ موزیکال را راهاندازی کرد و در آن با شاگردانش برنامه اجرا میکرد. این کلوپ علاوه بر اجرای موسیقی، محلی برای سخنرانی و گفتوگو درباره هنر و موسیقی نیز بود. وزیری همچنین به آموزش موسیقی برای زنان توجه داشت و کلاسها و برنامههایی را برای آنان راهاندازی کرد.
نقش علی نقی وزیری در تحول موسیقی ایرانی
شاید مهمترین بخش زندگی کلنل وزیری همینجا باشد. او در دورهای فعالیت میکرد که موسیقی ایرانی در حال مواجهه با جهان جدید بود. از یک طرف، سنت ردیف موسیقی ایرانی و شیوه استاد-شاگردی قرار داشت و از طرف دیگر، موسیقی غربی و روشهای جدید آموزش و نتنویسی وارد فضای فرهنگی ایران شده بود.
وزیری تلاش کرد میان این دو جهان ارتباط برقرار کند. او معتقد بود موسیقی ایرانی ظرفیت آن را دارد که با استفاده از دانش موسیقی جدید توسعه پیدا کند. به همین دلیل به موضوعاتی مانند نتنویسی، هارمونی، ارکستر، آموزش علمی و تئوری موسیقی توجه ویژهای نشان داد.
البته دیدگاههای او همیشه بدون مخالف نبود. روشهای تازهای که در آموزش و آهنگسازی مطرح میکرد، در زمان خودش موافقان و مخالفانی داشت. با این حال، تأثیر او بر روند آموزش و سازماندهی موسیقی ایران انکارناپذیر است.
ریاست مدرسه موسیقی دولتی
در سال ۱۳۰۷ وزیری به ریاست مدرسه موسیقی دولتی منصوب شد و تا سال ۱۳۱۳ در این سمت فعالیت کرد. در این دوره تلاشهای او برای گسترش آموزش موسیقی در ساختار رسمی کشور ادامه پیدا کرد. او همچنین بر آموزش سرود در مدارس تأکید داشت و مجموعههایی برای استفاده آموزشی کودکان و نوجوانان تهیه کرد.
یکی از ویژگیهای مهم وزیری این بود که به آموزش موسیقی از دوران کودکی اهمیت میداد. از نگاه او، آشنایی با موسیقی فقط برای کسانی که قرار بود موسیقیدان حرفهای شوند ضروری نبود؛ موسیقی میتوانست بخشی از آموزش عمومی باشد.
بررسی آثار علینقی وزیری
علی نقی وزیری در طول زندگی خود آثار متنوعی در زمینه آهنگسازی، آموزش و نظریه موسیقی به جا گذاشت. از میان قطعات مشهور او میتوان به «دخترک ژولیده» و «بندباز» برای تار اشاره کرد. او همچنین قطعات و سرودهای متعددی برای آواز، ارکستر و مدارس ساخت. گلرخ، خریدار تو، مارش ورزشکاران، مادر و سمفونی نفت از دیگر آثاری هستند که در کارنامه او قرار دارند.
وزیری در زمینه تألیف کتاب نیز فعال بود. دستور تار، موسیقی نظری، دستور ویولن، زیباییشناسی در هنر و طبیعت و آثار آموزشی متعدد از جمله نوشتههای او هستند.
همچنین نوازندگی او دو بار توسط کمپانیهای پولیفون و بدافون در قالب صفحه ضبط و ثبت شده است. تارنوازی او در این صفحات ضبط شده نشان از تبحر بالایش دارد.
با این وجود، برای شناخت درست کلنل وزیری نباید به او فقط به عنوان «نوازنده تار» نگاه کرد. او همزمان در چند حوزه مختلف موسیقی فعالیت داشت و همین مسئله شخصیت هنریاش را متفاوت میکند.

سالهای پایانی زندگی
وزیری در سالهای بعد همچنان در حوزه آموزشوپژوهش فعال بود و مدتی نیز به عنوان استاد دانشگاه تهران فعالیت کرد. او همچنین در دهه ۱۳۲۰ دوباره مدیریت هنرستان عالی موسیقی را بر عهده گرفت و تلاش کرد موسیقی ایرانی و سازهای ایرانی را به برنامههای آموزشی آن بازگرداند. در سالهای پایانی زندگی هم از بیشتر فعالیتهای اجرایی فاصله گرفت و به مطالعه و کار علمی پرداخت. علینقی وزیری در ۱۸ شهریور ۱۳۵۸ در 92 سالگی در تهران درگذشت.
شاید بتوان گفت مهمترین میراث وزیری، یک قطعه موسیقی یا حتی یک کتاب مشخص نیست؛ بلکه تغییری است که در نگاه به موسیقی ایجاد کرد.
او نشان داد که موسیقی ایرانی میتواند همزمان ریشههای خودش را حفظ کند و از دانش و روشهای تازه نیز استفاده کند. مدرسهای که تأسیس کرد، کتابهایی که نوشت، شاگردانی که تربیت کرد و آثاری که ساخت، همه بخشی از همین تلاش بودند. امروز، وقتی از آموزش علمی موسیقی، نتخوانی، تئوری موسیقی، ارکستر و آموزش آکادمیک موسیقی در ایران حرف میزنیم، نمیتوان نقش استاد علینقی وزیری را نادیده گرفت.
در نهایت به عنوان یک علاقهمند به موسیقی اگر دوست دارید که بتوانید قطعات موردعلاقهتان را با ساز موردعلاقهتان بنوازید، میتوانید روی ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان حساب باز کنید. به کمک آموزش آنلاین موسیقی، برای ما فرقی ندارد که شما کجای این دنیا به سر میبرید، چون بدون محدودیت مکانی و زمانی میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.
اگر نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، روی دانش و تخصص کارشناسان ما حساب باز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


