سه تار سازی است که صدای آرام و عارفانهی آن قرنهاست که در ایران زمین شنیده میشود و جایگاه خاصی در موسیقی ایرانی دارد. نوازندگی این ساز برخلاف ظاهر ساده و صدای آرامش، دنیایی از ظرافت و تنوع را دارد. درواقع هر نوازندهای این ساز را به زبان شخصی خودش تبدیل کرده و نوای درونی خودش را از آن به صدا در میآورد. این تفاوتها ما را به دنیای سبکهای نوازندگی سه تار میبرد. دنیایی که در آن سنت، تکنیک، خلاقیت و سلیقه دستبهدست هم میدهند تا صدایی خاص و منحصربهفرد ایجاد کنند. در این نوشتار به مهمترین سبکهای سهتارنوازی میپردازیم و به تفاوتهای سبک سنتی و مدرن اشاره میکنیم.
منظور از سبکهای نوازندگی سه تار چیست؟
به عنوان هنرجوی آموزش سه تار خوب است که از همین ابتدای مسیر با مفهوم سبک و انواع سبک در سه تارنوازی آشنا شوید. این شناخت در انتخاب سبک نوازندگیتان تأثیر میگذارد و همچنین میتوانید به سادگی نواختن اساتید را از هم تشخیص دهید.
اما وقتی که از «سبک» در نوازندگی سهتار صحبت میکنیم، منظور فقط نحوهی انگشتگذاری یا اجرای تکنیکها نیست. سبک، مجموعهای از ویژگیهاست که شامل موارد زیر میشود:
- طرز نگاه نوازنده به موسیقی و ساز؛
- نوع استفاده از تکنیکها (مثل مضراب، ریز، لرزش انگشتان و …)؛
- نحوهی اجرای جملههای موسیقایی؛
- روحیه و سلیقهی شخصی؛
- پایبندی به سنت یا تمایل به نوگرایی.
در واقع، سبک نوازندگی مثل امضای صوتی هر نوازنده است.
چرا سبکهای نوازندگی سهتار در طول زمان تغییر کردهاند؟
پیش از اینکه به بررسی انواع سبکهای سه تارنوازی بپردازیم خوب است که با دلایل تغییر سبک در طول زمان آشنا شوید. شاید برایتان سوال پیش بیاید که اصلا چرا سبکهایی که روزی بسیار پرطرفدار بودهاند، بعد از مدتی تغییر میکنند و سبکهای جدید ایجاد میشود؟ برای پاسخ به این سوال باید گفت که خاصیت هنر همین است. موسیقی نیز، مانند هر عنصر فرهنگی دیگری، ایستا نیست. همانطور که زبان، لباس، یا شیوهی بیان هنری نوازندهها از دورهای به دورهی دیگر تغییر میکند، طبیعی است که سبک نوازندگیشان نیز تغییر کند. درواقع همین تغییروتحولات است که در نهایت یک رشتهی هنری یا ساز را برای مردم جذاب میکند. تصور کنید در این دنیای گذران، نواختن ساز سه تار همچنان مانند سبک درویش خان باقی میماند. بدون شک برای انسان مدرن شنیدن آن سبک از نوازندگی چندان جذاب نیست. در ادامه به طور کامل به عوامل تأثیرگذار در تغییر سبکهای نوازندگی سه تار میپردازیم.
تحول نگاه اجتماعی به موسیقی
در دورههایی از تاریخ ایران، موسیقی یا حرام شمرده میشد یا فقط در خلوت اهل دل جریان داشت. در نتیجه، سبکهایی ساده، درونگرا و کمصدا رایج بود. اما با باز شدن فضای فرهنگی در دوران پهلوی و پس از آن، موسیقی وارد فضای رسمیتر شد. این تغییر نگاه اجتماعی، بستر رشد سبکهای پررنگتر و تکنیکیتر را فراهم کرد.
ورود علم موسیقی به عرصه نوازندگی ایرانی
در این میان نباید نقش آموزشگاهها و دانشسراها را نادیده گرفت. زیرا با تلاشهای افرادی مانند، کلنل علینقی وزیری و نگاه علمی استادانی چون صبا، موسیقی ایرانی به تدریج وارد فضای آکادمیک شد. این تغییر باعث شد نوازندگیها دقیقتر، ساختارمندتر و سبکمحورتر شوند. آموزش منظم، ضبط آثار و نُتنویسی، همگی باعث شکلگیری سبکهای مشخصتر شد.
گسترش رسانه و امکان شنیدن صداهای متفاوت
در گذشته، هنرجوی سهتار فقط صدای نوازندگی استاد خودش را میشنید. اما با گسترش رادیو، نوار کاست، سیدی، اینترنت و شبکههای اجتماعی، هنرجویان و نوازندگان میتوانند صدای دهها نوازندهی مختلف از سبکهای مختلف را بشنوند. همین تنوع شنیداری، موجب رشد نگاه شخصی و ترکیب سبکها شده است.
تغییر نیاز هنری و سلیقهی نسلها
مخاطب امروز، همان مخاطب صد سال پیش نیست. نسلهای جدید ممکن است تمایلی به اجرای کامل ردیف نداشته باشند یا در کنار آن، به فضاهای جدید، ترکیب با سبکهای جهانی، یا خلق قطعات مستقل علاقهمند باشند. در نتیجه، نوازندگان مدرن سهتار به سمت آزادی بیشتر در اجرا و ترکیب سبکها حرکت کردهاند.
پیشرفت تکنولوژی ساخت ساز
در گذشته، سهتارها صدای بسیار ملایمتری داشتند و مناسب اجراهای بزرگ نبودند. اما با پیشرفت تکنولوژی ساخت ساز و استفاده از چوبها و طراحیهای جدید، صدادهی سهتار تغییر کرده و این تغییر در خودِ سبک نوازندگی هم بازتاب یافته است. نوازندهای که صدای قویتری دارد، به تکنیکهای اجرایی متفاوتی نیز تمایل پیدا میکند.
تأثیر موسیقی جهانی و تلفیقی
در دهههای اخیر، بسیاری از نوازندگان ایرانی در خارج از کشور زندگی کردهاند یا با موسیقی جهان آشنا شدهاند. این آشنایی باعث شده سهتار که روزی فقط در بستر دستگاهها و گوشههای سنتی نواخته میشد، امروز در کنار سازهای غربی، موسیقی فیلم، بداههنوازی آزاد و تلفیق فرهنگی به کار رود.
نگاهی به برخی از سبکهای مهم در تاریخ سهتار
با توجه به آنچهکه تاکنون مطرح شد، متوجه دلایل و اهمیت تغییر سبک شدید؛ در این بخش میخواهیم به انواع سبکهای نوازندگی سه تار بپردازیم. همانطورکه پیشتر نیز اشاره کردیم، در طول دههها، نوازندگان بزرگ سهتار با نگاه و حس شخصی خود، سبکهایی خلق کردهاند که برخی هنوز هم الهامبخش هنرجویاناند. در ادامه، به طور کامل این سبکها را بررسی میکنیم.
سبک کلاسیک
در این دوره سه تارنوازی بیشتر در خلوت و گاهی نیز با هدف آموزش صورت میگرفته است. اصولا مضرابها به شکل سریع، محکم و خیلی دقیق نواخته میشدند. در ادامه به اساتید صاحبسبک در این دوران اشاره میکنیم.
میرزا عبدالله
لازم به ذکر است که سه تارنوازی از دوران قاجار به بعد رواج بیشتری یافت و به نوعی از خلوت خارج شد. میزرا عبدالله جزء اولین نوازندگانی است که در دوران قاجار اسم و رسمی نیز بهم زد. میزرا تار هم مینواخته ولی در نواختن سهتار، به شیوه و سبکوسیاق خاصی عمل میکرده و به این دلیل در نواختن سه تار شناخته شده است. زیرا وزن قطعه را کاملا رعایت میکرد و جملات موسیقی را طبق وزن اجرا میکرد. همچنین در اجرای انواع تکنیکهای مضراب نیز استاد بود.
سبک درویشی
بدون شک، درویش خان از نوازندگان و اساتید بهنام و تأثیرگذاری در رشد سه تار بوده است. سبک درویش خان به سبک درویشی یا عرفانی معروف است و به نوعی نوازنده در حال نیایش درونی است. مضرابزنی بسیار ساده، حجم صدای ملایم و پرهیز از زرق و برقهای تکنیکی، ویژگی این سبک است. در این سبک بیشتر جنبهی احساسی و رازآلود ساز در اولویت است.
سبک صبا و وزیری
با ظهور موسیقیدانانی مثل استاد صبا و کلنل علینقی وزیری، رویکردی علمی و سیستماتیک به موسیقی ایرانی وارد شد. در این سبک، تلاش شد تا سهتار وارد قلمروی دقیقتری از تئوری موسیقی شود. نوازندگی در این دوره، منظمتر، دقیقتر و آکادمیکتر بود.
ویژگی خاص سبک علینقی وزیری در نواختن سه تار، سرعت بالای او در نوازندگی و مضرابزنیهای تند و محکم او است. این ویژگیها جزء ویژگیهای سه تارنوازی استاد صبا نیز بود. صبا در نواختن سه تار کاملا با صلابت، محکم و با تسلط کامل بر تکنیکهای سهتارنوازی است.
سبک مدرن
سبک سهتارنوازی مدرن، نسبت به سبک سنتی، فضای بازتر، خلاقانهتر و شخصیتری دارد. در این سبک، مضراب به صورت روان و شمرده اجرا میشود. درواقع، مهمترین ویژگی سبک مدرن در سهتار این است که نوازنده صرفاً یک انتقالدهندهی ردیف نیست، بلکه خالق فضا و معنا است. در ادامه به مهمترین افراد صاحب سبک مدرن میپردازیم.
سبک عبادی
احمد عبادی کسی بود که با ایجاد تغییراتی در مضراب زنی، سبکی آرام، شمرده و لطیفی را ایجاد کرد که برای ضبط رادیویی مناسبتر بود. زیرا پیش از او و طبق نوازندگی سبک کلاسیک، مضرابها، بسیار سریع و محکم اجرا میشد که در ضبط رادیویی به شکل صداهای ناهنجار به گوش میرسید. ولی با ابتکار استاد عبادی این موضوع نیز حل شد و بعد از آن بارها و بارها نوازندگی سه تار ضبط و از طریق رادیو ملی پخش میشد.
سبک استاد محمدرضا لطفی و جلال ذوالفنون
استاد ذوالفنون با گسترش تکنیکهای سهتار، آن را از ساز خلوتنشین به سازی صحنهای تبدیل کرد. ریزهای پرفشار، کوکهای متنوع، اجرای ضربیها، و ساخت قطعات جدید از ویژگیهای سبک اوست. این ابداعات باعث شد که افراد بیشتری به سه تار علاقهمند شوند.
استاد لطفی هم با نگاه شورانگیز و سیاسی-اجتماعی خود، روح تازهای به موسیقی ایرانی دمید و این نگاه در سهتار او هم جلوهگر بود.
حسین علیزاده
از دیگر نوازندگان سه تار صاحب سبک باید به استاد حسین علیزاده اشاره کرد. استاد علیزاده با سرعتهای متنوعی مینوازد و همین امر شوروحال خاصی به نوازندگی ایشان میبخشد. از جمله تکنیکهای ایشان میتوان به پنجهگذاریهای پرانرژی، مضرابهای راست پر و چپهای قوی اشاره کرد.
بهداد بابایی
از جمله نوازندگان صاحب سبک مدرن باید به بهداد بابایی اشاره کرد که مضرابهایش بسیار دقیق و شفاف اجرا میشوند. همچنین سرعت و دقت بالا نیز از ویژگیهای سبکی او است.
تفاوت سبک نوازندگی سنتی و مدرن در سهتار
در بخشهای پیش با سبک سه تارنوازی کلاسیک و مدرن آشنا شدید و در هر سبک با صاحبسبکهایی نیز آشنا شدید. احتمالا تا به اینجا با تفاوتهای سبک کلاسیک و مدرن سه تارنوازی آشنا شدهاید. در این بخش به طور کامل به تفاوت این دو سبک میپردازیم:
به طور کلی هرچه به زمان حال نزدیک میشویم، نوازندگان به سبک مدرن و استفاده از شیوههای خلاقانه علاقه دارند. در سبک مدرن سه تارنوازی، سکوت بهعنوان بخشی از موسیقی وارد میشود، جملههای ردیفی شکسته میشوند یا با فرم آزاد ترکیب میشوند. همچنین گاهی از موسیقی غرب یا موسیقی تلفیقی تأثیر میپذیرد.
| ویژگی | سبک سنتی | سبک مدرن |
| نگاه به موسیقی | وفادار به ردیف، اجرای دقیق گوشهها | آزادی در فرم، خلاقیت و ترکیب سبکها |
| تکنیکها | ساده، تمرکز بر بیان | متنوع، استفاده از کوکهای خاص، سکوت، فضا |
| احساس و بیان | درونی، عرفانی، فروتنانه | شخصی، خلاقانه و گاه نمایشی |
| هدف از نوازندگی | انتقال سنت، آموزش شاگردان | تجربهی صوتی جدید، ترکیب با دیگر ژانرها |
| نوازندگان شاخص | درویشخان، علینقی وزیری و صبا | ذوالفنون، عبادی، علیزاده و … |
کدام سبک سه تار نوازی برای هنرجویان مبتدی بهتر است؟
انتخاب سبک، کاملاً به هدف، سلیقه و انگیزهی هنرجو بستگی دارد. برای کسانی که علاقهمند به ریشههای موسیقی ایرانی هستند، سبکهای سنتی یک پایهی محکم و ضروریاند. اما اگر کسی به دنبال خلق صداهای نو، بیان احساسات شخصی، یا حتی ترکیب سهتار با سازهای غیرایرانی است، میتواند بهتدریج وارد دنیای مدرنتر شود. ولی به طور کلی بهتر است که ابتدا با اصول و قواعد سبک کلاسیک را یاد بگیرید و سپس به سمت نوازندگی خلاقانه و نوآورانه بروید.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت که سبکهای نوازندگی سهتار، همچون شاخ و برگ درختیاند که ریشهاش در فرهنگ و احساس ایرانی است. شناخت این سبکها نه تنها مسیر یادگیری سه تار را روشنتر میکند، بلکه او را به نوازندهای آگاه، صاحبسبک و خلاق تبدیل میکند. چه به سبک کلاسیک بنوازیم و چه به سبک مدرن، مهم این است که سه تار راهی است برای وصل شدن به دنیای جذاب موسیقی.
در این راستا اگر میخواهید که در آموزشگاه معتبر و زیرنظر استادی باتجربه، سه تار زدن را یاد بگیرید، ما در آکادمی آنلاین وب نوازان کنار شما هستیم. هدف ما این است که به کمک شیوه آموزش آنلاین موسیقی، به علاقهمندان موسیقی کمک کنیم تا بین گرفتاریهای بیشمار زندگی، زمانی را برای یادگیری موسیقی صرف کنند. بدون شک در این شیوه یادگیری موسیقی بسیار سادهتر از شیوههای حضوری و یا حتی آفلاین است که استاد حضور ندارد.
ما تمام وقت سعی میکنیم که شرایط را به گونهای مدیریت کنیم که هنرجویان، با انگیزهی بالایی اقدام به یادگیری و تمرین موسیقی کنند. در نهایت اگر نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، کارشناسان ما در خدمت شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.
