همانطورکه میدانید سازهای موسیقی با توجه به ساختار و شیوهی نواختن به دستههای مختلفی تقسیم میشوند که یکی از جذابترین این دستهبندیها، سازهای آرشهای هستند. البته که این دسته از سازها، خود در زیرمجموعهی سازهای زهی قرار میگیرند. درواقع سازهای زهی به سازهایی گفته میشوند که دارای سیم هستند و صدا از طریق این سیمها ایجاد میشود. این نوع سازها به سه دسته مهم زیر تقسیمبندی میشوند:
- سازهای زهی زخمهای؛
- سازهای زهی ضربهای؛
- سازهای زهی آرشهای.
در این مقاله قصد داریم که به طور خاص به انواع سازهای زهی آرشهای که صدا در آنها از طریق تماس آرشه با سیمها یا همان زههای ساز، ایجاد میشود، بپردازیم. سازهایی مانند ویولن، ویولا، ویولنسل، کمانچه و قیچک.
پس اگر به یکی از انواع سازهای آرشهای علاقهمند هستید و قصد دارید آموزش ویولن یا سایر سازهای زهی آرشهای را آغاز کنید، بد نیست پیش از آغاز آموزش، کمی دربارهی تاریخچه این دسته از سازها و انواع آنها آشنا شوید.
مروری بر تاریخچه سازهای آرشهای
برای این که تاریخچه این دسته از سازها را مطالعه کنیم باید صدها سال به عقب برگردیم تا به سازی تک سیم از خانودهی ساز رباب برسیم. سازی که هنوز هم در برخی مناطق هند نواخته میشود. ساز رباب در طول سالیان بسیار در هند، ایران، عراق و افریقا تکامل پیدا کرد و در نهایت چه از نظر ساختاری و چه از نظر گسترهی صوتی بهبود پیدا کرد.
در نهایت در ایران سازهای کمانچه و قیچک تحتتاثیر ساز رباب شکل گرفتند و جایگاه خاصی در موسیقی ایرانی پیدا کردند، به ویژه ساز کمانچه که امروزه نقش زیادی در موسیقی ایرانی ایفا میکند.
حوالی قرن نهم، خانواده سازهای زهی آرشهای وارد اروپا شدند و به مرور با ساز بربط تلفیق شدند و سازی به نام فیدل ساخته شد. درنهایت حوالی قرن 16، اولین ویولن پا به دنیای موسیقی گذاشت و به مرور تکامل پیدا کرد تا اینکه امروزه به عنوان یکی از محبوبترین سازهای موسیقی شناخته میشود.

محبوبترین سازهای آرشهای
در این بخش به محبوبترین سازهای زهی آرشهای میپردازیم که شامل سازهای آرشهای غربی و سازهای آرشهای ایرانی میشوند.
ویولن (Violin)
بدون شک یکی از معروفترین و محبوبترین سازهای زهی آرشهای در جهان، ساز ویولن است که جایگاه خاصی در موسیقی کلاسیک دارد. این ساز کوچکترین ساز در بین خانواده سازهای زهی آرشهای است. استایل نوازندگی ویولن به این صورت است که نوازنده آن را روی شانهی چپ خود قرار میدهد و آرشه را با دست چپ میگیرد و روی سیمها میکشد.

ویولا (Viola)
ساز ویولا که به آن آلتو یا ویولن آلتو هم گفته میشود، شباهت خیلی زیادی به ویولن دارد و اگر با تفاوتهای ویولن و ویولا آشنا نباشید، شاید این دو ساز را با هم اشتباه بگیرید. درواقع ویولا از ویولن بزرگتر و سنگینتر است و سیمهای ضخیمتری دارد و آرشهی آن نیز سنگینتر است. تولید صوت در ساز ویولا در پردههای پایینتر صورت میگیرد و از نظر گستره صدایی بین ویولن و ویولنسل قرار میگیرد.
ویولنسل (Violoncello)
ویولنسل یا چلو یکی دیگر از سازهای محبوب خانواده زهی آرشهای است که به خاطر صدای گرم، عمیق و دلنشین خود شناخته میشود. برای نواختن آن، نوازنده ساز را روی زمین و یا بین دو پای خود قرار میدهد؛ در انتهای ساز، میلهای فلزی وجود دارد که به ایستادن ساز روی زمین کمک میکند.

در بین سازهای زهی آرشهای، گسترهی صوتی ویولنسل در ردهی میانی قرار میگیرد، به این صورت که صدای ویولنسل از صدای ویولن و ویولا بمتر ولی از صدای کنترباس زیرتر است.
کنترباس (Contrabass)
کنترباس بزرگترین و بمترین ساز در خانواده سازهای زهی آرشهای است که شباهت ظاهری زیادی به ویولنسل دارد، اما از نظر اندازه بسیار بزرگتر است. به همین دلیل، نوازنده برای نواختن آن معمولاً میایستد یا روی صندلی بلندی مینشیند. کنترباس معمولاً چهار سیم دارد و علاوه بر کشیدن آرشه روی سیمها، میتوان آن را با انگشت و به روش پیتزیکاتو نیز نواخت. این ساز در ارکسترهای سمفونیک و سبکهایی مانند جاز کاربرد زیادی دارد.

ساز کمانچه یا ویولن ایرانی
یکی دیگر از مهمترین سازهای زهی آرشهای، ساز کمانچه است که به گفتهی روحالله خالقی، تکاملیافتهی ساز رباب است. کمانچه جزء محبوبترین سازهای ایرانی است و جایگاه خاصی در موسیقی دستگاهی و مقامی دارد.

ساز کمانچه با بیش از 4 اکتاو وسعت صدا، جز سازهایی با وسعت صدای زیاد به شمار میرود. به همین دلیل یادگیری کمانچه برای بسیاری از هنرجویان لذتبخش و شیرین است.
این ساز علاوه بر اجزایی که دارد (شکم، دسته، سر) پایهای هم دارد که ساز به وسیلهی آن روی زمین و یا پای نوازنده قرار میگیرد و نواخته میشود. استایل نوازندگی این ساز به این صورت است که نوازنده مینشیند و ساز را به صورت عمودی با دست چپ خود میگیرد، سپس با دست راست آرشه را به صورت افقی روی سیمها میکشد. کمانچه نوع پشت باز دیگری نیز دارد که به کمانچه لری یا تال معروف است.
ساز قیچک، سازی آرشهای با قدمت زیاد
یکی دیگر از سازهای آرشهای ایرانی، ساز قیچک یا غیژک است که قدمت بسیار زیادی دارد. این ساز در موسیقی نواحی و موسیقی منظقه بلوچستان نقش مهمی ایفا میکند. قیچک یا غیژک از نظر نوازندگی به ویولنسل شباهت دارد و بین پاهای نوازنده قرار میگیرد و نواخته میشود. حتی نوع بزرگتر این ساز که به قیچک بم شهرت دارد با آرشهی ویولنسل نواخته میشود.
کاسهی قیچک از چوب گردو یا توت ساخته میشود و سیمهای فلزی دارد. قیچک نیز همانند کمانچه با دست چپ به صورت عمودی نگه داشته میشود و آرشه با دست راست روی سیمها کشیده میشود.

نقش آرشه در نوازندگی سازهای آرشهای
در سازهای زهی آرشهای، نوازندگان برای تولید صدا به وسیلهی آرشه یا کمانه سیمهای ساز را به ارتعاش در میآورند. آرشه از چوب ساخته میشود و به دو سر آن موی دم اسب متصل میشود. روشهای آرشهکشی در هر ساز متفاوت است و تکنیکهای مختلفی برای آرشهکشی وجود دارد. کیفیت آرشه در این سازها بسیار مهم است و تاثیر زیادی در صدای این سازها دارد. جنس چوب و موی آن و وزن و کیفیت ساخت آرشه در ایجاد صدای مطلوب برای نوازنده تأثیر زیادی دارد و باید به دقت انتخاب شود.
نتیجهگیری
احتمالا شما هم موافق هستید که سازهای آرشهای، صدای زیبا، خاص و منحصربهفردی دارند. این ویژگی باعث شده که این دسته از سازهای موسیقایی علاقهمندان زیادی داشته باشند و افراد زیادی تمایل به یادگیری آنها داشته باشند. از ویولن گرفته که جزء محبوبترین سازهای کلاسیک است تا کمانچه که در بین سازهای ایرانی نقش و جایگاه بهخصوصی دارد.
اگر شما هم به هر کدام از سازهای موسیقایی علاقه دارید و به دلایل مختلف تا امروز اقدام به یادگیری نکردهاید، میتوانید روی تخصص ما حساب باز کنید. ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان سالهاست که با ارائهی آموزش آنلاین موسیقی تلاش میکنیم که صدای موسیقی از خانههای بیشتری به گوش برسد.

شیوهی آموزش ما به شکل آنلاین است و شما هر کجای دنیا که باشید میتوانید در زمانی که خودتان تعیین کردهاید، بدون محدودیت مکانی و زمانی، موسیقی یاد بگیرید. برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی تنها کافی است که اینترنت پرسرعت، گوشی و یا لپتاپ داشته باشید و به سادگی از گوشهی دنج خانهتان در کلاس شرکت کنید. کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشوند.
اگر تمایل دارید که اطلاعات بیشتری کسب کنید میتوانید درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دهید تا کارشناسان ما با شما تماس برقرار کنند و به تمامی سوالاتتان پاسخ دهند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



