تنبک، به عنوان اصلیترین ساز کوبهای موسیقی ایرانی، با صدای گرم و ریتمسازش قلب تپندهی بسیاری از اجراهای سنتی است. این ساز که تنها با دست نواخته میشود، تنوع بالایی در تکنیکها و صداها دارد و همین موضوع آن را به سازی جذاب اما چالشبرانگیز تبدیل کرده است. هنرجویانی که به تازگی یادگیری تنبک را آغاز کردهاند، باید با تکنیکهای نوازندگی تنبک آشنا شوند تا بتوانند ضربهای مختلف را بهدرستی اجرا کنند. بدون شک، اجرای این تکنیکها در ابتدا ممکن است کمی سخت به نظر برسد اما پس از مدتی تمرین میتوانید به راحتی بر آنها مسلط شوید. در این مقاله، تکنیکها و ضربات اصلی تنبک را به زبان ساده و قابل فهم معرفی میکنیم تا راه را برای یادگیری مؤثرتر هموار کنیم.
مختصری درباره ساز تنبک
پیش از اینکه به بحث تکنیکهای نوازندگی تنبک بپردازیم بهتر است که الان که در آغاز راه آموزش تنبک هستید، کمی با این ساز آشنا شوید. تنبک از محبوبترین سازهای کشور ماست و از لحاظ ظاهری، شکلی شبیه به ساز تمپوی عربی دارد. ساز تنبک در حال حاضر، پیشرفتهای اساسی داشته است که بخش اعظمی از آن به دلیل تلاش و کوشش پدر تنبک نوازی معاصر حسین تهرانی است. بد نیست بدانید که ساز تنبک از نظر شیوهی انگشتگذاری و تکنیک نواختن به عنوان یکی از کاملترین سازهای کوبهای شناخته میشود.
نحوهی نشستن و دست گرفتن صحیح تنبک چگونه است؟
برای اینکه شما بتوانید تکنیکها و ضربات اصلی تنبک را به خوبی اجرا کنید باید درست بنشینید و ساز را نیز به شکل درستی دست بگیرید. به هرحال، طرز صحیح نشستن و دست گرفتن هرسازی از اصول اولیه در نوازندگی آن به شمار میرود. رعایت این اصل هم بر سلامتی جسمانی و فیزیکی نوازنده تاثیر میگذارد و هم در کیفیت اجرای تکنیکها تاثیر دارد. به همین دلیل هنگام نشستن و دست گرفتن تنبک باید به این مسائل توجه کنید:
- برای نواختن تنبک یا هر ساز دیگری بهتر است به پشتی صندلی تکیه ندهید و سعی کنید لبهی صندلی بنشینید.
- کمر خود را صاف نگه دارید اما به بدن خود فشار وارد نکنید تا مهرههای شما در این حین آسیب نبینند. صاف نگه داشتن بدن شاید در ابتدا کاری دشوار به نظر برسد اما پس از مدتی بدن به طور ناخودآگاه به آن عادت میکند.
- برای نواختن تنبک بهتر است از یک زیرپایی مناسب استفاده کنید تا هم تسلط شما در دست گرفتن ساز بالا برود و هم هنگام نواختن ساز از روی پا سر نخورد.
- تنبک باید روی پای چپ و به شکل مایل قرار بگیرد.
- در هنگام دست گرفتن تنبک قسمت نفیر آن باید روی پا قرار بگیرد و انتهای آن به بدن نوازنده بچسبد.
- اگر صفحه تنبک را یک ساعت در نظر بگیریم، برای انگشتگذاری تنبک دست راست باید روی ساعت 10 و دست چپ روی ساعت 1 قرار بگیرد.
- دست راست معمولاً ضربات اصلی را اجرا میکند و دست چپ بیشتر برای تزئین، پر کردن فضا یا اجرای ضربات کمکی بهکار میرود.
ضربات اصلی و تکنیکهای نوازندگی تنبک کداماند؟
با توضیحاتی که داده شد نوبت به بررسی ضربات و تکنیکهای نوازندگی تنبک میرسد. در این بخش به مهمترین تکنیکهایی که به شما کمک میکنند تا نوازندگی خوبی داشته باشید میپردازیم:
حرکت تم
ضربهی تم بمترین و عمیقترین صدای تولیدی از ساز تنبک را ایجاد میکند. برای اجرای این حرکت دستی را که در کنار تنبک قرار دارد به صورت نیم مشت در میآوریم طوریکه انگشت شست چسبیده و به موازات سایر انگشتان قرار بگیرد. برای ضربه زدن دست را در همین حالت بر قسمت مرکزی تنبک فرود میآوریم. ضربه باید بدون فشار و با رهاسازی سریع اجرا شود. همچنین بلافاصله بعد از ضربه، دست از پوست جدا میشود تا صدا خفه نشود.
حرکت بک
ضربهی بک، صدای تیز و شفافتری نسبت به تم دارد. این حرکت حاصل برخورد انگشت دوم به کنارههای سطح تنبک است. صدای بک معمولاً کوتاه، شفاف و نافذ است. اجرای این حرکت کمی از حرکت قبلی دشوارتر است به همین دلیل به تمرکز بیشتری احتیاج دارد. برای اجرای دقیق آن باید مراحل زیرا را انجام دهید:
- انگشتها کمی جمع باشند و ضربه با انعطاف زده شود.
- میتوان بک را با دست راست یا چپ اجرا کرد.
- محل ضربه در لبه یا کمی داخلتر از لبهی پوست است.

حرکت ریز
به ضربات پیدرپی و سریعی که با انگشتان اجرا میشوند، ریز میگویند. ریز ممکن است با یک انگشت یا چند انگشت انجام شود و به دو صورت رایج است:
- ریز انگشتی: حرکات سریع مفصل انگشتان که صدای پشتسرهم و یکنواخت ایجاد میکند.
- ریز ساعدی: حرکت از ناحیهی ساعد که معمولاً برای ریزهای طولانیتر بهکار میرود.
به طور کلی ریز در تنبک از اهمیت بالایی برخوردار است و به قطعات حالوهوای سیال و پرانرژی میبخشد.
لازم است بدانید که حرکت ریز در تنبک به ریز راست و ریز چپ تقسیم میشود. ریز راست حاصل برخورد تمام انگشتان دست راست به علاوهی کف دست روی پوست تنبک است. از طرف دیگر برای اجرای حرکت ریز چپ، با انگشت یک تا چهارم دست چپ به آرامی روی پوسته تنبک ضربه میزنیم.
حرکت پلنگ یا بشکن
در هنگام اجرای این حرکت انگشت شماره چهار دست چپ و شست با یکدیگر به صورت بشکن به گوشهی ساز ضربه وارد میکنند. این تکنیک بیشتر در سبکهای قدیمی و برای پررنگتر کردن ریتم استفاده میشود.

حرکت دست باز
این حرکت با بند انگشتان شماره ۳ و ۴ دست چپ نواخته میشود. علامت حرکت دستباز عدد هفت نقطهدار است.

لیست سایر تکنیکهای تنبک
از آنجایی که تنبک ساز کاملی است، ضربات و تکنیکهای آن تنها محدود به تکنیکهایی که نام بردیم نمیشود. بلکه آنها مهمترین تکنیکهای تنبک بودند با این حال تکنیکهای دیگری هم وجود دارد که در این بخش به آن ها اشاره میکنیم:
- بک مثبت: اجرا با دو بند انگشت دوم دست راست در ناحیۀ مرکزی تنبک، حرکت دست از ساعد.
- بک منفی: اجرا با بند اول انگشت دوم دست راست در ناحیۀ کناری تنبک، حرکت دست از ساعد اجرای مثبت به منفی (دست راست) با سُر دادن انگشت شست روی ساز صورت میگیرد.
- مثبت چپ: اجرا با دو بند انگشت دوم دست چپ ، حرکت دست از مچ.
- منفی چپ: اجرا با نرمه بند اول انگشت دوم دست چپ در ناحیه بالای ساز ، حرکت دست از مچ.
- اجرا روی چوب با دست راست.
- اجرای جارو با دست راست.
- اجرا روی چوب با دست چپ.
- اجرا با دست راست زیر دهنۀ تنبک.
- اجرا با بشکن شماره دو ( دست راست) زیر دهنۀ تنبک.
- اجرای بشکن با انگشت اول دست چپ.
- اجرای بشکن با انگشت دوم دست چپ.
- اجرای بشکن با انگشت سوم دست چپ.
- اجرای بشکن با انگشت چهارم دست چپ.
- اجرای انگشت چهارم از روی انگشت سوم دست چپ.
- اجرای حرکت مثبت به سمت منفی با سر دادن شصت روی ساز.
- اجرای بشکن با انگشت اول دست راست.
- اجرای بشکن با انگشت دوم دست راست.
- اجرای بشکن با انگشت سوم دست راست.
- اجرای بشکن با انگشت چهارم دست راست.
- اجرای انگشت چهارم از روی انگشت سوم دست راست.
- اجرای همزمان بشکن های دو و سه دست چپ.
- اجرای همزمان بشکن های دو و سه دست راست.
- اجرای گلیساندوی گرفتۀ دست چپ.
- اجرای گلیساندوی گرفتۀ دست راست.
انواع ضربات ریز در تنبک
- ریز گلیساندوی منفی به سمت مثبت.
- ریز گلیساندوی مثبت به سمت منفی.
- ریز منفی در مثبت.
- ریز مثبت در منفی.
- ریز منفی.
- ریز مثبت.
- ریز پر ( نه انگشتی ).
- ریز جفتی.
- ریزهای گلیساندو از تکنیک های اجرایی آقای بهمن رجبی می باشد.
نقش کنترل صدا در نوازندگی تنبک
علاوه بر تکنیکهایی که از آنها یاد کردیم، یکی از تکنیکهای مهم، کنترل میزان پخش صداست. گاهی لازم است صدای ضربه خفه شود. برای این کار، بلافاصله پس از ضربه، بخشی از دست یا انگشت دیگر روی پوست قرار میگیرد تا ارتعاش متوقف شود. این کار برای ایجاد تضادهای صوتی در قطعات استفاده میشود.

تلفیق ضربات برای ساختن ریتم
نکته مهم در یادگیری تنبک، تلفیق صحیح و هنرمندانهی این ضربات است. در موسیقی ایرانی، ریتمهایی مثل ششهشتم، دوچهارم، چارضربی و سنگین سماع با ترکیبهایی از تکنیکهای تم و بک ساخته میشوند. مثلاً در یک ریتم ششهشتم ساده، ممکن است چنین ترکیبی داشته باشیم:
تم – بک – بک | تم – بک
یا در ریتم دوچهارم سنتی، ضربات به شکل زیر باشند:
تم – بک – تم – بک
تسلط بر این ترکیبات نیازمند تمرین مداوم و گوش دادن دقیق به قطعات موسیقی است.
تکنیکهای تزئینی و پیشرفتهتر
علاوهبر تکنیکهای اصلی برخی تکنیکهای دیگر در نوازندگی تنبک وجود دارد که به تکنیکهای تزئینی معروف هستند و به نوازندگی رنگ و جلا خاصی میدهند. در این بخش به دو مورد از مهمترین تکنیکها میپردازیم:
لرزش
نوعی ریز بسیار سریع که صدای لرزان و پرانرژی ایجاد میکند. بیشتر برای تزئین و ایجاد اوج در ریتم استفاده میشود.
پاساژ
عبارات ریتمیک کوتاه و متفاوتی هستند که برای تغییر فضای قطعه یا ورود به بخش جدیدی از ریتم استفاده میشوند. این تکنیک نشاندهندهی مهارت نوازنده در بداههنوازی و تسلط بر ضربات است.

تمریناتی برای تقویت ضربات
بدون شک یادگیری و آموزش تکنیکهای پیشرفته تنبک در ابتدا بسیار پیچیده است. با این حال به کمک تمرینات هدفمند به خوبی میتوانید این تکنیکها را یاد بگیرید. در این بخش به چند تمرین مؤثر که به یادگیری شما سرعت میبخشد، اشاره میکنیم.
- تمرین جداگانهی تم و بک با مترونوم؛
- تمرین ریز در سرعتهای مختلف؛
- ترکیب تم و بک برای ریتمهای ساده؛
- ضبط صدا و گوش دادن به کیفیت اجرا؛
- تمرین جلوی آینه برای بررسی حالت دستها و انگشتان.
عوامل مؤثر در کیفیت صدا
خوب است بدانید که عوامل متعددی روی کیفیت صدایی که از ساز شما شنیده میشود، تأثیرگذار هستند. عواملی مانند:
جنس پوست تنبک
پوستهای طبیعی (مانند پوست شتر یا بز) صدایی گرم و طبیعی تولید میکنند. در مقابل، پوستهای مصنوعی صدایی شفافتر و گاهی تیزتر دارند. در نتیجه هر تکنیک روی این دو نوع پوست کمی متفاوت شنیده میشود.
زاویه دست و انگشتان
حتی با یک تکنیک ثابت، اگر زاویهی دست تغییر کند یا فشار متفاوتی وارد شود، صدای نهایی تغییر میکند. این یعنی کنترل بدن و شناخت آناتومی دست نقش مهمی در کیفیت صدا دارد.
قدرت ضربه
به طور کلی ضربهی ملایمتر صدای نرمتری تولید میکند و ضربهی محکمتر صدایی بلندتر. اما همیشه مهمترین اصل «کنترل» است. حتی یک ضربهی ملایم هم اگر کنترلشده باشد، میتواند بسیار مؤثر باشد.
در نتیجه متوجه شدید که تولید صدا در تنبک فقط «زدن ضربه» نیست؛ بلکه ترکیبی از محل ضربه، زاویهی دست، تکنیک انتخابی و شدت فشار هم روی صدایی که تولید میشود، تأثیرگذار است. مجموع این عوامل روی اجرای صحیح تکنیک مدنظر تأثیر میگذارد.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت که با یادگیری تکنیکهای تنبک، متوجه میشوید که هر ضربه، هر حرکت انگشت و هر مکث، معنای خاصی دارد و در خدمت بیان احساسات نوازنده است. اگرچه در ابتدا ممکن است اجرای برخی تکنیکها سخت به نظر برسد، اما با تمرین منظم، صبوری و گوش دادن زیاد به تنبکنوازان بزرگ، میتوانید بهتدریج صدای دلنشینی از این ساز بیرون بکشید. با این تمرینها شما میتوانید به مرور روشهای پیشرفته نواختن تنبک را یاد بگیرید. فراموش نکنید که در تنبک، تسلط بر ضربات پایه، کلید ورود به دنیای حرفهایها است.

از آنجایی که تکنیکهای اصلی تنبک حکم الفبای این ساز را دارند، اینکه شما کجا و زیرنظر چه استادی آنها را یاد بگیرید، بسیار مهم است. زیرا همانطور که مطالعه کردید، نحوهی اجرای این تکنیکها در صدایی که از ساز شنیده میشود، نقش تعیینکنندهای دارند. ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان از دانش و تجربهی اساتید قابلی بهره میبریم. گواه آن رضایت هنرجویانمان است. ضمن اینکه اگر با محدودیت مکانی و یا زمانی مواجه هستید و وقت برای سرخاراندن هم ندارید، آموزش آنلاین موسیقی میانبری است که شما را به آرزوی دیرینهتان میرساند. زیرا شما هر کجای این دنیای پهناور که باشید میتوانید به سادگی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.
خوب است بدانید که ما در آکادمی وب نوازان امکان راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی هم ارائه میدهیم. پس هرگونه سوال و یا ابهامی در ذهن دارید میتوانید روی کمک کارشناسان ما حساب باز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.



