تمرین خودآگاه موسیقی دقیقا همان تمرینی است که از هنرجویان موسیقی انتظار میرود. تمرینی که بعد از آن احساس کنید که چیزی یاد گرفتهاید و زمان را تلف نکردهاید. زیرا در تمرین موسیقی چیزی که اهمیت دارد مدت زمان و مقدار تمرین نیست بلکه مهمترین نکته این است که تمرینات خود را به صورت خودآگاه انجام دهید. در این حالت ذهن در متمرکزترین حالت ممکن خود است و مانند انگشتها مدام فعالیت میکند.
البته که تمرین آگاهانه موسیقی ساده نیست و هنرجویان مبتدی باید راه و روش آن را یاد بگیرند. همان کاری که قصد داریم در این مقاله به آن بپردازیم.
تفاوت تمرین خودآگاه موسیقی با تمرین ناخودآگاه چیست؟
فرقی نمیکند که شما در حال یادگیری چه نوع سازی هستید، موسیقی کلاسیک یاد میگیرید یا موسیقی ایرانی! شما چه در حال یادگیری پیانو باشید و چه در حال آموزش سه تار به هر حال برای پیشرفت کردن باید خیلی خوب تمرین کنید. اما سوال اینجاست که منظور از تمرین خوب چیست؟ احتمالاً بارها و بارها جملهی «باید بیشتر تمرین کنی!» را شنیدهاید. اما کمتر پیش میآید کسی دقیقاً توضیح بدهد چطور تمرین کنیم که واقعاً نتیجه بدهد؟ واقعیت این است که همهی تمرینها ارزش یکسانی ندارند. دو نوازنده ممکن است هر دو، روزی یک ساعت تمرین کنند، اما یکی پیشرفت چشمگیری داشته باشد و دیگری بعد از ماهها احساس کند درجا میزند. تفاوت اصلی معمولاً در یک چیز است: تمرین خودآگاهانه در برابر تمرین ناخودآگاه.
فرض کنید در حال یادگیری زبان خارجی هستید:
- در روش ناخودآگاه، پاراگراف را بارها با تلفظ غلط میخوانید، بدون اینکه معنی یا ساختار جملهها را بفهمید.
- ولی در روش خودآگاهانه، جملهبهجمله جلو میروید، تلفظ را بررسی میکنید، معنی را میفهمید و اشتباهها را اصلاح میکنید.
واضح است که روش دوم زمانبرتر است، اما نتیجهاش ماندگارتر و عمیقتر خواهد بود. موسیقی هم دقیقاً همینطور است.
منظور از تمرین خودآگاه موسیقی چیست؟
همانطورکه تا اینجا متوجه شدهاید، وقتیکه با توجه، هدف و فکر تمرین میکنید، تمرینتان کاملا آگاهانه پیش میرود. زیرا در این نوع تمرین، شما فقط ساز نمیزنید، بلکه دائماً در حال گوش دادن، تحلیل کردن و تصمیم گرفتن هستید. به زبان ساده، تمرین خودآگاهانه یعنی «تمرین کردن با مغز روشن». در این نوع تمرین موسیقی، شما دقیقا میدانید که:
- روی چه چیزی کار میکنید.
- هر اشتباه را میبینید و متوقف میشوید.
- بخشهای سخت را جداگانه تمرین میکنید.
- با سرعت مناسب و کنترلشده مینوازید.
- حواستان به صدا، ریتم، انگشتگذاری، وضعیت بدن و بیان موسیقایی نیز هست.
چه زمانی در حال تمرین ناخودآگاه موسیقی هستیم؟
تمرین ناخودآگاه همان چیزی است که بسیاری از ما به طور طبیعی انجام میدهیم، مخصوصاً وقتی تازه شروع کردهایم. یعنی ساز را برمیداریم، قطعهای را که بلدیم یا تقریباً بلدیم مینوازیم، اشتباهها را نادیده میگیریم، از اول تا آخر میزنیم و فکر میکنیم که تمرین کردهایم. در این شیوه:
- سرعت را بیدلیل بالا میبریم.
- به اشتباهها توجه جدی نداریم.
- بدون هدف مشخص تمرین میکنیم.
- بیشتر به تمام کردن زمان تمرین فکر میکنیم تا کیفیت آن.
- همان بخشهایی را میزنیم که دوست داریم یا راحتتر هستند.
مشکل این نوع تمرین این است که مغز ما دقیقاً همان اشتباهها را هم تمرین میکند. یعنی اگر یک جملهی موسیقی را ده بار با انگشتگذاری غلط یا ریتم نادرست بزنید، در واقع دارید آن غلط را تثبیت میکنید. حتما میدانید که اصلاح کردن اشتباهات و عادتهای غلط خیلی سختتر از یادگیری از صفر است.
خلبان خودکار خود را خاموش کنید!
چقدر از آخرین باری که تمرینات خود را ارزیابی کردهاید میگذرد؟ تا به حال به شیوهی تمرینات دوستان یا اعضای خانواده خود دقت کردهاید. اگر شخصی را در اطراف خود داشته باشید که موسیقی تمرین میکند و به تمرینات او دقت کنید، به احتمال خیلی زیاد با وضعیتی مواجه میشوید که به آن «خلبان خودکار» میگویند. اما این اصطلاح به چه معناست؟
اصطلاح خلبان خودکار برای تمریناتی به کار میرود که نوازنده بدون تمرکز و به صورت ناخودآگاه همه یا بیشتر قسمتهای آن را انجام میدهد. مثلا وقتی هنرجو شروع به نواختن میکند و ناگهان به یک صدای نامطلوب میرسد آن بخش را بارها و بارها تکرار میکند تا مشکل برطرف شود. سپس قطعه را ادامه میدهد تا به بخش نامطلوب بعدی برسد.
در این مواقع اگر از هنرجو سوال شود که چرا تمرین خود را متوقف کرده است و فقط یک بخش را تمرین میکند؟ میگوید؛ چون این قسمت خارج از کوک بوده. اما اگر از او سوال کنید که دقیقا کدام نت خارج از کوک بوده یا چه مقدار؟ او دقیقا نمیداند که کدام نت!
چرا باید با حضور ذهن و به صورت خودآگاه تمرین کنیم؟
تمرین آگاهانه موسیقی یک تمرین هدفمند و راهگشاست و روی نقطهضعفها متمرکز است. این روش تمرینی پروسهای است با هدف و زمانبندی مشخص که نوازنده در طی آن تکتک اشکالات خود را واکاوی میکند و به آنها پاسخ میدهد. او متوجه میشود که:
- مشکل دقیقا چیست؟
- چرا و به چه دلیل این مشکل رخ داده است؟
- چگونه باید آن را برطرف کند؟
جالب است بدانید که «پل کانتور»، مدرس و نوازنده برجسته ویولن درباره تمرین کردن اینگونه میگوید: «اتاق مخصوص تمرین باید مشابه یک آزمایشگاه شخصی باشد و فرد بتواند در آن به تکتک ایدهها و تکنیکهایی فکر کند که به کمک آنها میتواند نتیجهای که دنبال آن است را به دست آورد.»
یادتان باشد که عدم تمرین خودآگاه موسیقی باعث میشود که:
فقط زمان بگذرد
نکتهای که در مورد تمرین کردن وجود دارد مدت زمان تمرین موسیقی نیست بلکه کیفیت آن است. به همین دلیل احتمال یادگیری موسیقی در حالت ناخودآگاه، بسیار کم است. یعنی هرچقدر هم که یک قطعه را تکرار کنید، پیشرفت زیادی نمیکنید. درواقع تمرین موسیقی باید به صورت روزانه انجام شود اما این کار نباید مثل ظرف شستن و تمیز کردن کاری بدون خلاقیت و احساس و توجه باشد.
اعتماد به نفس شما کاهش مییابد
وقتی که بدون حضور ذهن تمرین میکنید، توانایی مدیریت زمان و برنامهریزی برای رسیدن به تمام مهارتهایی که میخواهید را از دست میدهید. در نتیجه نمیتوانید زمانتان را به صورت آگاهانه مدیریت کنید تا اجزای موردنیاز را کنار هم قرار دهید و به ترکیباتی که میخواهید برسید.
مثلا نمیتوانید اجزای مختلف یک قطعه مثل موزیکالیته، انگشتگذاری، تمپو و… را در یک اجرا و به ویژه در اجراهای زنده مدیریت کنید. زیرا این مهارت را در تمرینات خود به صورت دقیق و آگاهانه پرورش ندادهاید. این مسئله به طور مستقیم روی اعتمادبهنفس شما اثرگذار است.
یک اجرای بینقص و با اعتماد بهنفس در موسیقی تنها زمانی محقق میشود که تسلط داشته باشید. یعنی اینکه از ابتدا بدانید که چه اتفاقی قرار است بیفتد و با اجرای هر تکنیک چه نتیجهای حاصل میشود.
بهترین روش برای تمرین خودآگاه موسیقی چیست؟
اولین قدمی که در راستای اصلاح اشکالات و اشتباهات خود میتوانید انجام دهید این است که یک قطعه را انتخاب و تمرین کنید و نوازندگی خود را ضبط کنید. ضبط کردن تمرینات موسیقی یکی از بهترین راهها برای تمرین خودآگاه است. زیرا می توانید بعدها به آن گوش بدهید و از خودتان سوالهای زیر را بپرسید:
- شدت صدا چگونه است؟ آیا بیش از اندازه قوی است یا ضعیفتر از حد نرمال است؟
- آیا کوک نت اول بیشتر از حد انتظار بود یا کمتر؟
- آیا سرعت من کندتر از حد معمول بود؟
- نتها را در اندازهی لازم اجرا کردم؟
پس از اینکه سوالاتی از این قبیل از خود پرسیدید و تمام اشکالات خود را پیدا کردید، آنها را یادداشت کرده و در جهت رفع آنها این بار سوالات را جور دیگری از خودتان بپرسید:
- چگونه نت موردنظر را با تاکید و قدرت لازم اجرا کنم تا شخصیت قطعه برآورده شود؟
- چگونهداینامیک نت موردنظر را تغییر دهم تا به حد مطلوبی برسد؟
- برای اینکه اجرای نت فالش نشود چه کاری باید انجام دهم؟
در قدم بعدی چند مورد از اشتباهات خود را اصلاح کنید و مجددا همان قطعه را اجرا کرده و بازهم صدا را ضبط کنید. مدتی بعد هردو اجرا را گوش کنید و بررسی کنید که آیا قطعه به آن شخصیتی که مد نظر شما بوده نزدیک شده است یا نه؟ آیا شنودگان هنگام شنیدن قطعه میتوانند آن ارتباطی را که شما میخواهید با قطعه برقرار کنند؟ اگر پیشرفتی در کار خود دیده بودید تمام مواردی را که در اجرای خود تغییر دادهاید، بنویسید تا در آینده بتوانید آنها را راحتتر به یاد آورید.
به همین ترتیب مثل یک کشف علمی تمریناتتان را بررسی کنید و هر آنچه را که با آزمون و خطا به دست آوردهاید را یادداشت کنید. یادتان باشد که حرفهای شدن در مسیر نوازندگی مثل یک ماراتن است. موفق شدن در این ماراتن به سرعت شما بستگی ندارد بلکه فقط تغییر در سبک تمرینی و گذشت زمان شما را به هدف مورد نظرتان میرساند.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، تمرین خودآگاه موسیقی شاید در ابتدا سختتر و کندتر به نظر برسد، اما در واقع شما را سریعتر به مقصد میرساند. این نوع تمرین به شما یاد میدهد چگونه یاد بگیرید، نه فقط چگونه قطعهای را بزنید. پس اگر هنرجوی مبتدی هستید، بزرگترین لطفی که میتوانید به خودتان بکنید این است که از همین امروز تمرین خودآگاهانه را جدی بگیرید. یادتان باشد که لازم نیست کامل باشید، فقط کافی است هنگام تمرین «حاضر» باشید.
به هیچوجه نمیتوان نقش تمرین آگاهانه موسیقی را برای یادگیری کامل موسیقی کتمان کرد. با اینحال شما حتی اگر به بهترین و آگاهانهترین حالت ممکن هم تمرین کنید ولی استاد خوبی نداشته باشید، راه به جایی نمیبرید. چون در قدم اول باید به شکل درست و اصولی آموزش ببینید تا بتوانید خوب هم تمرین کنید.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان شرایط را برای شما مهیا کردهایم. با کمک اساتید حرفهای و با دانش خود به شما کمک میکنیم که قدمبهقدم موسیقی را یاد بگیرید. همچنین پشتیبانان ما میزان پیشرفت شما را به صورت ترمی، میسنجند تا بتوانید دید بهتری به رشد خودتان داشته باشید.
لازم به ذکر است که ما در وب نوازان شیوهی آموزش آنلاین موسیقی را در پیش گرفتهایم تا بتوانیم به تمامی هموطنان خود در سراسر جهان خدمات بدهیم. به همین دلیل فرقی ندارد که کجای جهان هستید چون در کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان همیشه به روی شما باز است.
برای شروع می توانید از درخواست مشاوره تخصصی و رایگان موسیقی آغاز کنید. کارشناسان ما آمادهی پاسخگویی به سوالات شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.







