شاید در ابتدای مسیر یادگیری باغلاما از استاد خودتان برای کوک کردن ساز کمک بگیرید ولی نمیتوانید تا آخر عمرتان به دیگران وابسته بمانید. به همین دلیل بهتر است از همین الان روش کوک باغلاما را یاد بگیرید تا در صورت نیاز، دیگر معطل استاد یا یک فرد متخصص نباشید. البته طبیعی است که در ابتدا انجام این کار برای شما سخت باشد ولی به مرور و با تمرین به خوبی از پس آن برمیآیید. در این مقاله گامبهگام توضیح دهیم که چگونه باغلامای خود را کوک کنید، سیمها را بشناسید و با انواع کوکهای رایج آشنا شوید.
چرا کوک کردن باغلاما مهم است؟
یکی از کارهایی که هنرجویان هر سازی در ابتدا آموزش موسیقی باید یاد بگیرند، کوک سازشان است. این موضوع در سازهای زهی دیگر نیز اهمیت زیادی دارد و در دورههای آموزش تار و سه تار نیز به این موضوع توجه می شود. زیرا اصولا سازهای زهی نسبت به سایر سازها سریعتر کوک خالی میکنند. ساز باغلاما نیز از این قاعده مستثنی نیست و این ساز هم نیاز به کوکهای دورهای دارد. پس اگر در حال یادگیری این ساز هستید باید نحوهی کوک باغلاما دسته بلند را نیز یاد بگیرد. زیرا اگر ساز شما درست کوک نباشد، حتی اگر بهترین ملودیها را هم بنوازید، صداها گوشنواز نخواهند بود. کوک صحیح باعث میشود:
- گوش شما به صدای درست نتها عادت کند.
- تمرینهایتان لذتبخشتر شود.
- سرعت یادگیری و تشخیص نُتها بیشتر شود.
بنابراین کوک کردن بخش جداییناپذیر تمرین و نوازندگی است و نباید آن را نادیده گرفت.
انواع کوکهای ساز باغلاما کداماند؟
لازم به ذکر است که با وجود تفاوت بین باغلاما و دیوان، روش کوک کردن باغلاما و کوک دیوان کاملا مشابه یکدیگر است. باغلاما و دیوان هر دو در دستهی سازهای زهی-زخمهای قرار میگیرند و توسط مضراب مخصوص یا انگشت نواخته میشوند. این سازها هر دو دارای هفت سیم هستند که این سیمها از پایین به بالا به صورت سه دسته «دو تایی» «دو تایی» و «سه تایی» قرار میگیرند. این ترتیب دو به دو بودن سیمها باعث میشود صدای ساز پرحجم و هماهنگ باشد و نوازنده راحتتر تشخیص دهد که سیمها درست کوک شدهاند یا نه.
در ساز باغلاما، هر جفت سیم روی یک نت مشخص تنظیم میشود و صدای مخصوص به خود را دارند.
- سیمهای پایین (دو سیم اول) : این دو سیم که به عنوان پایهی نتهای اصلی به شمار میروند صدای بمی دارند.
- سیمهای میانی (دو سیم دوم) : از این دو سیم بیشتر برای ایجاد هماهنگی با سایر سیمها و اجرای ملودی استفاده میشود.
- سیمهای بالا (دو سیم سوم) : هر سه سیم بالا در کنار هم صدای روشن و زیری تولید میکنند.
پس از شناخت سیمهای باغلاما، نوبت به آشنایی با انواع کوکهای این ساز میرسد. خوب است بدانید که ساز باغلاما و سازهای همخانوادهی آن دارای رپراتور گستردهای هستند که مقامهای رایج موسیقی ترکی، کردی، عربی، ارمنی و ترکیهای را شامل میشوند. از این ساز هم برای تک نوازی و هم برای همراهی با آواز و سازهای دیگر در اجراهای گروهی استفاده میشود. اصولا ساز باغلاما در کوکهای زیر نواخته میشود. کوکها از سیم پایین به بالا به شکل زیر کوک میشوند.
- کوک بوزوک یا کارا (Sol, Re, La)
- کوک باغلاما (La, Sol, Re)
- کوک مستزاد (Fa, Re, La)
- کوک میسکت (Fa#, Re, La)
نحوه کوک کردن باغلاما چگونه است؟
برای کوک باغلاما دسته کوتاه، با مضراب به اولین سیم از پایین ضربه بزنید. سپس فرکانس آن را در برنامه تیونر چک کنید، اگر فرکانس ثبت شده روی تیونر بیشتر از 220 هرتز بود باید سیم را شل کنید. اما اگر کمتر از 220 هرتز بود آن را کمی سفت کنید تا به فرکانس 220 هرتز برسد.
سیم دوم از پایین که نت «لا» را نشان میدهد همانند سیم قبل از خود با فرکانس220 هرتز کوک میشود. سومین سیم از پایین که از جنس فلز است باید با فرکانس 110 هرتز کوک شود.
برای کوک کردن دسته سیمی که در وسط واقع شده است باید هر دو سیم (سیم چهارم و پنجم) را که نت آنها «ر» است را با مضراب به صدا در آورده و سپس آنها را در فرکانس 146 هرتز کوک کنید.
در بالاترین دسته سیمها، سیم ششم با نوت «سل» و فرکانس 196 و سیم هفتم نیز با همین نت اما با فرکانس 98 کوک میشود.
زمانی که ساز را کوک میکنید، برای جلوگیری از شل شدن مجدد سیمها بهتر است گوشیها را اندکی به سمت داخل فشار دهید.
لازم به ذکر است که برای زخمه زدن به سیمها باید از مضراب استفاده کنید. مضراب باغلاما «تزنه» نیز نامیده میشود. تزنه از موادی مثل چوب درخت گیلاس، صدف، پر پرندگان، شاخ حیوانات و حتی پلاستیک ساخته میشود. مضراب باغلاما بعد از اینکه ساخته میشود برای افزایش دوام و خوش صدا تر شدن داخل روغن زیتون خوابیده میشود.
نکات هم هنگام کوک دستان
- گوشیها را به آرامی سفت کنید تا پاره نشوند.
- همیشه از سیم پایین شروع کرده و به ترتیب بالا بروید.
- محیط آرامی را برای کوک کردن انتخاب کنید تا صدای سیمها واضح شنیده شوند.
- اگر سیمها نو هستند، طبیعی است که چندین بار نیاز به تنظیم داشته باشند تا جا بیفتند.
نتیجهگیری
کوک باغلاما یکی از مهارتهای پایهای و لذتبخش نوازندگی است. با یادگیری صحیح سیمها، شناخت انواع کوکها و تمرین روزانه، میتوانید همیشه صدای سازتان را هماهنگ و خوشنوا نگه دارید. فراموش نکنید که ساز شما اگر کوک نباشد نه تنها صدای خوشی نخواهد داشت، بلکه روی گوش موسیقایی شما نیز تأثیر بدی میگذارد.
احتمالا شما هم شیفتهی صدای زلال و گرم باغلاما شدهاید و به همین دلیل دوست دارید که این ساز را یاد بگیرید. هرچند که باغلاما یکی از سازهای مهم موسیقی ترکیه است ولی یادگیری این ساز در ایران محدودیتهایی دارد. زیرا شما کمتر استادی را پیدا میکنید که به صورت تخصصی، باغلاما تدریس کند. همچنین منابع آموزشی مدون و کتابهای مناسب برای آموزش این ساز در ایران وجود ندارد. به همین دلیل، هنرجویان این ساز اغلب ناچارند به ویدئوها یا منابع پراکندهی اینترنتی تکیه کنند که همین عامل باعث میشود که در نیمهی راه دست از یادگیری این ساز بردارند. ضمن اینکه باغلاما در موسیقی ایرانی کاربرد چندانی ندارد و همین عامل باعث میشود که نتوانید در همنوازیها نیز شرکت کنید.
در مقابل، وقتی صحبت از سازهای اصیل ایرانی مانند آموزش سه تار و تار میشود، شرایط کاملاً متفاوت است. سالها تجربهی آموزش این سازها در ایران، باعث شده اساتید برجسته و توانمندی در دسترس هنرجویان باشند. همچنین کتابهای آموزشی استاندارد، نتهای مرتبشده و دورههای منظم، یادگیری این سازها را سادهتر و هدفمندتر میکند. مهمتر از همه اینکه صدای تار و سهتار با ریشههای موسیقی ایرانی گره خورده و برای بسیاری از ما حس نوستالژی، اصالت و پیوند با فرهنگ خودمان را زنده میکند.
پس اگر هدفتان از یادگیری باغلاما صرفا نواختن یک ساز است و برای دل خودتان میخواهید موسیقی را یاد بگیرید، پیشنهاد ما این است که کمی بیشتر فکر کنید. ولی اگر کاملا هدفمند و برای نواختن در گروهها و ارکسترها به دنبال یادگیری این ساز هستید که بحث متفاوتی است. با تمام اینها ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان آمادهی ارائهی خدمات به شما هستیم و فرقی ندارد که کجای این جهان به سر میبرید شما به سادگی میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان شرکت کنید. برای کسب راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی نیز ما در خدمت شما هستیم.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.
