سازهای سنتور و قانون هر دو جزء سازهای زهی- زخمهای به شمار میروند و به ظاهر شباهتهای زیادی با هم دارند. این درحالی است که تازه با مقایسه سنتور با قانون متوجه تفاوتهای خاص بین این دو ساز میشوید. پس بهتر است پیش از هر اقدامی برای خرید ساز و یا آغاز آموزش، این دو ساز را به خوبی بشناسید و با تفاوتهای بین این دو آشنا شوید. پس اگر یادگیری سنتور و یا قانون شک و تردید دارید، این مقاله را با دقت مطالعه کنید.
مقایسه سنتور با قانون
همانطورکه اشاره کردیم، در میان سازهای زهی- مضرابی شرقی، سنتور و قانون جایگاه ویژهای دارند. هر دو از خانوادهی سازهای زهی هستند، با مضراب نواخته میشوند و صدایی زلال و دلنشین دارند. با این حال، از نظر ساختار، تاریخچه، تکنیک نوازندگی و نقش آنها در موسیقی تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند. در ادامه به این تفاوتها اشاره میکنیم.
ریشه و پیشینهی تاریخی
سنتور یکی از سازهای اصیل ایرانی است که قدمت آن به بیش از هزار سال پیش باز میگردد. تصاویر و نوشتههایی از دورهی ساسانی وجود دارد که حضور سنتور را در فرهنگ موسیقی ایران تأیید میکند. این ساز در گذر زمان به کشورهایی مانند عراق، هند و چین نیز راه پیدا کرده است. از طرف دیگر خاستگاه قانون نیز خاورمیانه و ایران است. در دوره عثمانی، این ساز به ساز اصلی دربار تبدیل شد و به مرور در موسیقی ترکی و عربی جایگاه خاصی پیدا کرد. امروزه قانون بهویژه در موسیقی ترکیه، سوریه، مصر و سایر کشورهای عربی نقش دارد.
ساختار فیزیکی و ظاهر ساز
در مقایسه سنتور و قانون باید به ویژگیهای ظاهری آنها نیز اشاره کنیم. به طورکلی سنتور اصولا به شکل ذوزنقه ساخته میشود و دارای ۷۲ یا ۹۰ سیم از جنس برنج و فولاد است. سیمها به صورت چهارتایی کنار هم قرار میگیرند و توسط خرکها از بدنه جدا میشوند. سنتور رایج در ایران، «سلکوک» یا «لاکوک» است که بر اساس کوک پایه نامگذاری میشود.
قانون نیز شکلی شبیه به مثلث کشیده دارد و روی آن حدود 63 تا ۸4 سیم نازک کشیده شده است. این سیمها به صورت سهتایی کنار هم قرار دارند و با انگشت یا مضراب انگشتی (مضراب انگشتانه) نواخته میشوند. قانون برخلاف سنتور، دارای گوشیهای ریز و دقیق به نام «ردیف» یا «کلید تغییر کوک» است که امکان تغییر لحظهای نیمپردهها را فراهم میکند. در ادامه به طور جزئی و به بخشهای مختلف این دو ساز میپردازیم.
جعبه صدا
در مقایسه سنتور با قانون اولین جزء برای معرفی کردن، جعبه صدا است. جعبه صدای ساز سنتور از دو صفحه به شکل ذوزنقه متساوی الاضلاع تشکیل شده است. این دو صفحه به کمک چهار کلاف جانبی به هم متصل میشوند. ولی در ساز قانون جعبهی صدا از یک صفحه به شکل ذوزنقه قائم الزاویه تشکیل شده است و با کلافهای چهارگانه جانبی به هم متصل میشوند.
سیمها
یکی از مهمترین عوامل تفاوت ساختار سنتور و قانون، تعداد سیمهای این دو ساز است. تعداد سیمها در سنتور 72 عدد است. نحوه قرارگیری سیمها هم به این صورت است که، 36 سیم زرد رنگ در دستههای چهارتایی روی 9 خرک سمت راست قرار میگیرند. از طرف دیگر 36 سیم دیگر هم در دستههای چهارتایی روی 9 خرک سمت چپ قرار میگیرند. در ساز قانون تعداد سیمها 63 تا 84 عدد است.
سیمگیرها
در ساز سنتور در قسمت چپ بدنه 72 مفتول فلزی قرار گرفته است که سیمها به آنها گره میخورند. اما در ساز قانون محل گرهها در کلاف جانبی سمت راست قانون نصب شده است.
صفحهی رویی
صفحه رویی در ساز سنتور دارای دو گل مشبک برای خارج شدن صدا است. روی صفحه دو ردیف نهتایی خرک نصب شده است که از هر خرک چهار سیم میگذرد. در ساز قانون هم شبکههای چوبی برای خروج صدا روی صفحه وجود دارد. در سمت چپ ساز قانون 27 پرده گردان و 81 گوشی قرار دارد و در سمت راست یک خرک نصب شده است که زیر خرک چهار تکه پوست مستطیلی شکل قرار دارد. به طور کلی در ساز قانون تعداد خروجیهای صدا بیشتر است.
گوشی
گوشیهای سنتور 72 میله ی فلزی هستند که به صورت ردیفهای 4 تایی در کلاف سمت راست سنتور قرار میگیرند. یک سر سیم ساز به دور این گوشیها میپیچد و با چرخاندن کلید کوک در گوشیها، سیمهای ساز کوک میشوند. ولی در ساز قانون، گوشیها به صورت میخهای چوبی هستند که در سمت چپ ساز قرار میگیرند.
خرک
منظور از خرک، یک قطعهی چوبی و استوانهای دو سانتیمتری است. 9 خرک در سمت راست و 9 خرک در سمت چپ ساز قرار گرفته است و از هر خرک یک دسته چهارتایی سیم عبور میکند. در ساز قانون خرک یک تیغهی باریک چوبی به ارتفاع 2 سانتیمتر است، همه سیمهای قانون از همین خرک عبور میکنند.
پل های درون جعبهی صوتی
در هر دو ساز قانون و سنتور پلهایی استونهای شکل بین صفحه رو و زیر نصب شده است. وظایف پلها این است که فشار وارده بر صفحه رویی را تحمل و کنترل کنند تا صفحه تغییر شکل ندهد.
شیطانک
در سنتور، شیطانک دو قطعه چوب باریک است که در هر دو طرف صفحه ساز نصب میشود و روی آن شیارهایی وجود دارد تا سیمها از روی آن عبور کنند. در ساز قانون نیز شیطانک وجود دارد و محل قرارگیری آنها در سمت چپ ساز بین پرده گردانها و گوشیها است.
مضراب
سنتور دارای دو مضراب چوبی به طول 22 سانتیمتر از جنس چوب گردو یا شمشاد است. حلقهی این مضرابها بین انگشتان شست، سبابه و میانی نوازنده قرار میگیرد. مضراب در ساز قانون از جنس نقره یا برنج است و شکل آن برخلاف مضراب سنتور حلقهای و پهن است و در بند دوم انگشت سبابه قرار میگیرد.
کلید کوک
برای کوک کردن هر دو ساز قانون و سنتور باید از کلید استفاده کرد. کلید کوک سنتور، قطعهای T شکل است که در انتهای آن سوراخ کمعمقی وجود دارد تا برای کوک کردن سنتور در گوشی قرار بگیرد. در سنتور، کلید کوک در دست راست نوازنده قرار میگیرد. در ساز قانون این کلید متفاوت است و در یک سر آن سوراخی به اندازه سرگوشی ساز وجود دارد و در دست چپ نوازنده قرار میگیرد.
وسعت صدا
با مقایسه صدا سنتور و قانون متوجه میشویم که وسعت صدای سنتور یک نت بیشتر از یک اکتاو است ولی وسعت صدای قانون سه اکتاو و نیم است.
کوک سیم
در ساز سنتور 27 صدا وجود دارد که نوازنده میتواند به کمک کلید کوک با توجه به نیازهای خود سازش را در صداهای مختلف کوک کند. در ساز قانون هم کوک به وسیلهی پرده گردان صورت میگیرد که برای تمام فواصل موسیقی قابل تغییر است.
شیوهی نواختن
تفاوت سنتور و قانون را باید در شیوهی نواختن هر یک از آنها نیز جستوجو کرد. هر چند که هر دو این سازها زهی- زخمه ای هستند ولی در شیوه نواختن آنها تفاوتهایی وجود دارد. فرق سبک نوازندگی سنتور و قانون از نوع مضراب آنها سرچشمه میگیرد. برای نواختن سنتور از دو مضراب چوبی استفاده میشود. این مضرابها معمولاً از چوب گردو یا چوبهای سبک ساخته میشوند. حرکت سریع، دقیق و هماهنگ دو دست برای اجرای تکنیکهایی مانند ریز، چهارمضراب و دراب در سنتورنوازی اهمیت زیادی دارد. هنگام نواختن سنتور، صدا منعکس میشود که این انعکاس جلای خاصی به نوازندگی میدهد. از طرف دیگر برای نواختن قانون از دو مضراب کوچک حلقهای که روی انگشت سبابه نصب میشود و به آن انگشتانه میگویند، استفاده میشود. این دو انگشت با فاصلهی یک اکتاو از هم روی ساز زخمه میزنند.
نقش در گروهنوازی
سنتور در موسیقی سنتی ایرانی معمولاً به صورت تکنوازی، یا در گروههایی مانند ارکستر ملی و گروههای سنتی استفاده میشود. صدای شفاف و زنگدار آن معمولاً نقش ملودیک و تزئینی دارد. از طرف دیگر در موسیقی عربی و ترکی، قانون نقش و جایگاه ملودیک خاصی دارد. به علت قابلیت بالای آن در تغییر گام، قانون یکی از مهمترین سازهای همراهی در موسیقی مقامی و آواز است. همچنین به عنوان ساز رهبر در برخی از گروهنوازیهای ترکی و عربی شناخته میشود.
آموزش و یادگیری
یادگیری سنتور برای هنرجویان ایرانی نسبتاً در دسترستر است، چرا که تعداد زیادی استاد، کتاب، آموزشگاه و منابع آموزشی برای این ساز وجود دارد. اما چالشهایی مانند سختی در کوک و دقت بالا در ضربههای مضراب، مسیر یادگیری آن را پرچالش میکند.
یادگیری قانون در ایران کمتر رایج است و منابع آموزشی آن محدودتر هستند. با این حال، برای کسانی که به این ساز علاقهمند، یادگیری این ساز میتواند تجربهای بسیار غنی و منحصربهفرد باشد.
نتیجهگیری
همانطور که مطالعه کردید در این مقاله به مقایسه سنتور با قانون پرداختیم و به طور کامل تفاوتهای این دو ساز را شرح دادیم. پس اگر به دنبال سازی با ریشهی عمیق در موسیقی ایرانی، صدای دلنشین، تکنیکهای متنوع و چالشبرانگیز هستید، سنتور گزینهی بسیار خوبی است. اما اگر به موسیقی ترکی، عربی یا آذری علاقهمند هستید و میخواهید سازی با امکانات مدرنتر برای اجرای دستگاههای مختلف یاد بگیرید، قانون انتخاب هوشمندانهتری است.

در نهایت، آنچهکه مسیر هنرجوی موسیقی را روشنتر میکند، علاقه، پشتکار و تمرین مستمر است. هر دو ساز سنتور و قانون، دنیایی از زیبایی و ظرافت را در خود جای دادهاند؛ تنها کافی است با عشق وارد این مسیر شوید. البته که نباید نقش استاد و آموزش را نیز نادیده گرفت. شیوهی تدریس میتواند شما را به دنیای موسیقی علاقهمندتر کند و یا برعکس کاملا شما را از این فضا دلزده کند. به همین دلیل بهتر است در انتخاب آموزشگاه و استاد دقت کنید. به خصوص اگر قصد شرکت در کلاس آنلاین موسیقی را دارید. در این راستا ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان، مسیری را برای آموزش موسیقی طراحی کردهایم که بتوانید با هزینهی کم و از هرکجای دنیا، خدمات باکیفیتی را دریافت کنید.
اگر دوست دارید که اطلاعات بیشتری کسب کنید با درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی میتوانید از مشاوره کارشناسان ما برخوردار شوید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


