اگر با موسیقی کشور ترکیه آشنا باشید، احتمالاً صدای خاص یک ساز زهی زیاد به گوشتان خورده است. این صدا، صدای ساز باغلاما است، سازی با دستهای بلند، کاسهای گلابیشکل و صدایی که هم میتواند آرام و روایتگر باشد و هم ریتمیک و پرتحرک. باغلاما یکی از مهمترین سازهای موسیقی فولکلور ترکیه است و در بسیاری از سنتهای موسیقایی آناتولی، از موسیقی مردمی گرفته تا آیینها و اجراهای معاصر، جایگاه ویژهای دارد.
در این مطلب قصد داریم که این ساز را به طور کامل معرفی کنیم. پس اگر دوست دارید که با ساز بومی مردم منطقه آناتولی و آذربایجان آشنا شوید و همه چیز را درباره ساز ترکی باغلاما بدانید، مطالعهی این مطلب را از دست ندهید.
تاریخچه ساز باغلاما
باغلاما (Baglama)، سازی زهی مضرابی است که با ضربه مضراب یا سرانگشتان به سیمها، به صدا درمیآید. ریشهی این ساز به ساز تنبور میرسد که در طول سالیان تغییراتی کرده است و امروزه به شکل کنونی درآمده و نام باغلاما را گرفته است. به نظر میرسد که اسم این ساز از فعل bağlamak به معنی گره و اتصال گرفته شده است؛ زیرا پردهها به دور دستهی ساز گره زده میشوند.
این ساز اصالتا ترکی است و ساز بومی منطقهی آناتولی و آذربایجان به حساب میآید. هر چند که درمیان مردمان کرد و ترکمنهای عراق نیز رایج است. طی 50، 60 سال اخیر این ساز توسط هنرمندان و نوازندگان به نامی شناخته شده است.

شکل و ساختمان باغلاما
باغلاما در نگاه اول شباهتهایی با سازهایی مانند سهتار، تنبور یا حتی برخی انواع عود دارد، اما ساختمان و شیوه نوازندگی آن، ویژگیهای خاص خودش را دارد. در این بخش به طور کامل به ساختمان و اجزاء ساز باغلاما میپردازیم:
کاسه طنینی
کاسهی طنینی، باغلاما که نقش مهمی در ایجاد حجم و رنگ صدای ساز دارد، به شکل نیمه گلابی است. کاسه باغلاما هم مانند کاسه سایر سازها به دو شکل ساخته میشود، یا به شکل یک تکه و یا ترکهای که از کنارهم قرار گرفتن ترکههای چوب، شکل کاملی پیدا میکند. کاسه باغلاما را از چوب درختانی مانند افرا، ماهون، شاه بلوط و … میسازند
صفحه ساز
روی دهانهی کاسهی طنینی، صفحه قرار میگیرد که بر روی آن خرک نصب میشود و سیمها از روی آن میگذرند. کیفیت این صفحه در کیفیت و طنین صدا نقش مهمی دارد. این صفحه را اصولا از چوب درخت صنوبر میسازند
دسته و پردههای ساز
این ساز دارای دسته بلندی است که به کاسه متصل شده است. برای ساخت دسته که مدام تحت فشار انگشتان نوازنده است باید از چوبهای سخت و محکمی استفاده شود، به این دلیل معمولا از چوب بلوط استفاده می شود.
یکی از ویژگیهای جالب باغلاما، پردههای قابل جابهجایی آن است. این پردهها معمولاً با نخ یا نوعی رشته بسته میشوند و همین ویژگی امکان تنظیم فواصل مورد استفاده در موسیقیهای مختلف را فراهم میکند.
تعداد پرده بستگی به اندازه دسته دارد، اصولا در باغلامای دسته کوتاه، 19 پرده وجود دارد و روی باغلامای دسته بلند، 24 عدد پرده بسته میشود.
سردسته
به محلی که گوشیها روی آن قرار میگیرند، سردسته یا سرپنجه ساز گفته میشود. تعداد گوشیها بستگی به تعداد سیمها دارد و در ساز باغلاما 7 گوشی و سیم وجود دارد و هر سیم به یک گوشی وصل است. به وسیلهی گوشیها، سیمها کوک میشوند
سیمها
جنس سیمهای باغلاما از فولاد است که صدای روشنتری دارد. همانطورکه پیشتر هم گفتیم، باغلاما دارای 7 سیم است که در سه گروه، سه سیم، دو سیم و دو سیم تقسیم میشوند
خرک، شیطانک و سیمگیر
سیمهای باغلاما در طول ساز روی خرک، شیطانک و سیمگیر قرار میگیرند. جنس این سه بخش، اصولا از استخوان، شاخ، عاج فیل یا چوبهای سخت است.

انواع کوک ساز باغلاما
شیوه کوک کردن باغلاما بستگی به منطقهای دارد که نواخته میشود. از آن جایی که باغلاما در موسیقی مناطق مختلف از جمله ترکیه، ارمنستان، کردستان و کشورهای عربی و همچنین ایران نواخته میشود، با توجه به مقامهای موسیقایی به شیوههای مختلف کوک میشود. در ادامه به مهمترین کوکهای این ساز می پردازیم.
- کوک بوزوک یا کارا(Sol, Re, La)
- کوک باغلاما(La, Sol, Re)
- کوک مستزاد (Fa, Re, La)
- کوک میسکت (Fa#, Re, La)
نحوه نواختن باغلاما
ساز باغلاما با مضراب پلاستیکی نرم یا سرانگشتان دست (شلپه، شرپه) نواخته میشود. جنس مضرابها از چوب یا پوست درخت گیلاس و آلبالو، شاخ، پرغازویا و … است. شیوهی نوازندگی این ساز درکشور ترکیه تکنیکهای پیچیدهتری نسبت به ایران دارد. در ایران نوازنده روی ردیفهای اول، دوم و سوم وترها انگشتگذاری میکند، اما در ترکیه بیشتر انگشتگذاری روی وترهای اول و ملودی نیز روی سیمهای ردیف اول اجرا میشود. همینطور نوازنده برای گرفتن وترهای ردیف سوم از انگشت شست دست چپ استفاده میکند.

کاربرد ساز باغلاما
باغلاما در موسیقی محلی ترکی، موسیقی آذری، موسیقی کردی، موسیقی کلاسیک عثمانی، موسیقی آشوری، بخشهایی از موسیقی سوریه، موسیقی ارمنی و گاها در عراق و کشورهای بالکان استفاده میشود. همچنین این ساز درتکنوازیها و در کنار آواز و دیگر سازها در ارکستر مورد استفاده قرار میگیرد.
انواع ساز باغلاما
باغلاما در انواع و اندازههای مختلفی ساخته میشود که به سایز کوچک آن جورا، به سایز متوسط آن باغلاما دسته کوتاه یا چوغور و به سایز بزرگ آن باغلامای دسته بلند یا دیوان میگویند. در بین ترکها سازی بزرگتر از دیوان وجود دارد که به آن ساز میدان میگویند. البته که در سالهای اخیر نمونهی الکتریکی این ساز نیز به بازار وارد شده است. بنابراین وقتی از «باغلاما» صحبت به میان میآید، باید توجه کرد که این نام گاهی به یک ساز مشخص و گاهی به مجموعهای از سازهای همخانواده اشاره میکند.

آیا یادگیری باغلاما سخت است؟
یادگیری هر سازی به تمرین و استمرار نیاز دارد و باغلاما هم از این قاعده مستثنی نیست. برای شروع، هنرجو باید با نحوه دست گرفتن ساز، مضرابزدن، کوک کردن، پردهها و اجرای درست نتها، آشنا شود. با این حال، اگر آموزش به شکل مرحلهبهمرحله پیش برود، میتوان از همان مراحل ابتدایی قطعات سادهای را با باغلاما اجرا کرد. هنرجو در ادامه یادگیری باغلاما، سراغ کوکهای مختلف و تکنیکهایی مانند شلپه و … میرود تا به دامنه گستردهتری از تواناییها دست پیدا کند.
معرفی شناختهشدهترین نوازندگان باغلاما
از نوازندگان چیرهدست این ساز میتوان به عاشیق ویسل، اورهان گنجه بای، اردال ارزنجان، احمد کوچ، نشئت ارتاش، حسرت گؤل تکین، ارول پارلاک و … اشاره کرد. احمدکوچ آهنگهای معروف جهان را برای این ساز تنظیم کرده و مینوازد.
هنگام خرید باغلاما به چه نکاتی توجه کنیم؟
اگر قصد خرید باغلاما دارید، فقط ظاهر ساز را معیار قرار ندهید. اندازه ساز، طول دسته، تعداد پردهها، تعداد سیمها، کیفیت ساخت کاسه و صفحه، سلامت دسته و کیفیت پردهبندی اهمیت زیادی دارند.
همچنین بهتر است ساز را متناسب با هدف خود انتخاب کنید. سازی که برای یک نوازنده حرفهای مناسب است، لزوماً بهترین گزینه برای فردی که تازه میخواهد یادگیری باغلاما را شروع کند نیست. در نهایت، کیفیت صدای ساز و راحتی نوازنده هنگام در دست گرفتن و نواختن آن اهمیت زیادی دارد.
نتیجهگیری
باغلاما سازی با تاریخ و فرهنگ غنی است که صدای آن بخش مهمی از هویت موسیقایی منطقه آناتولی را شکل داده است. این ساز با کاسه گلابیشکل، دسته بلند، پردههای قابل جابهجایی و سیمهای گروهبندیشده، ساختاری متفاوت از بسیاری از سازهای زهی دارد.
تنوع در اندازه، تعداد سیم، کوک و شیوه نوازندگی باعث شده باغلاما فقط یک ساز با یک صدای ثابت نباشد؛ بلکه خانوادهای گسترده از سازها را دربر بگیرد. از جورا با صدای زیر و ظریف گرفته تا دیوان با صدای بمتر، هرکدام بخشی از این خانواده را تشکیل میدهند.
همین تنوع، در کنار پیوند عمیق ساز باغلاما با موسیقی مردمی، عاشیقی و آیینی، باعث شده این ساز همچنان یکی از شناختهشدهترین سازهای موسیقی ترکیه باشد.

اگر به یادگیری باغلاما یا هر ساز دیگری علاقه دارید ولی به دلیل مسئولیتهای زیاد و مشغلههای فراوان، فرصت رفتن به آموزشگاه را ندارید چرا آموزش آنلاین موسیقی را امتحان نمیکنید؟ در این شیوهی آموزشی شما هر کجای دنیا که باشید میتوانید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. زمان کلاس با توجه به زمانهای خالی شما و استاد تنظیم میشود تا با خیال راحت در هر زمانی از شبانهروز که میتوانید در کلاس شرکت کنید. ما در آکادمی آنلاین موسیقی وب نوازان به شما کمک میکنیم تا قدمبهقدم و به شکل اصولی موسیقی را یاد بگیرید. کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشود و فقط شما و استاد در کلاس حضور دارید. همچنین امکان ضبط جلسات برای شما فراهم است تا زمان تمرین بتوانید به فیلم کلاس نگاه کنید و اصولی تمرین کنید. شما میتوانید از راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی استفاده کنید و از مشاوره و کمک کارشناسان ما بهره ببرید تا با خیال آسوده کلاس موسیقیتان را شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


