کوک بودن عود، مهمترین شرط برای شنیدن صدای واقعی و لذتبخش این ساز است. بسیاری از هنرجویان مبتدی در همان ماههای اول یادگیری، بیش از آنکه درگیر تکنیکهای نوازندگی باشند، با مسئلهی کوک کردن ساز عود مشکل دارند. گاهی از ترس پاره شدن سیمها اصلاً به گوشیهای ساز دست نمیزنند و گاهی آنقدر در کوک کردن اشتباه پیش میروند که صدای ساز کاملاً به هم میریزد. اما واقعیت این است که کوک کردن، بخشی جداییناپذیر از آموزش عود است و هر هنرجویی باید آن را یاد بگیرد. خوشبختانه اگر مسیر درست را بدانید، این کار نه ترسناک است و نه پیچیده. در این مطلب به شما آموزش میدهیم که ساز خود را به چه صورت کوک کنید.
اهمیت کوک کردن ساز عود قبل از تمرین و نوازندگی چیست؟
در فرآیند آموزش عود احتمالا برایتان پیش آمده است که با ساز ناکوک بنوازید. احتمالا در این مواقع متوجه صدای بیکیفیت ساز شدهاید. درواقع کوک بودن عود از این نظر مهم است که:
- در صورت کوک نبودن ساز، نمیتوان به نتیجه تمرینها اعتماد کرد.
- نمیتوانید صدای درست نتها را بشنوید.
- گوش موسیقاییتان نه تنها درست تربیت نمیشود بلکه گوشهایتان به نتهای اشتباه عادت میکند.
- بعد از مدتی دچار سردرگمی و خستگی ذهنی میشوید.
- بعد از مدتی با مشاهدهی عدم پیشرفت خود و شنیدن صداهای ناخوشی که از ساز تولید میکنید، دلسرد و دلزده میشوید.
پس همیشه یادتان باشد که برای تبدیل شدن به یک هنرجوی حرفه ای که واقعا قصد یادگیری عود را دارد، اولین قدم کوک بودن همیشگی سازتان است.

آموزش کوک کردن ساز عود
اگر با ساز عود و انواع آن آشنا باشید، حتما میدانید که ساز عود یا بربط در کشورها و همچنین در موسیقیهای مختلف مورداستفاده قرار میگیرد. پس طبیعی است که بسته به دنیای موسیقی هر خطه، کوک خاص خود را نیز خواهد داشت. به همین دلیل کوک کردن عود یا بربط بحث بسیار مفصلی است اما در ادامه به رایجترین کوکهای عود در مناطق مختلف میپردازیم.
پیش از پرداختن به نحوه کوک کردن سیمهای ساز عود، خوب است بدانید که عود معمولاً پنج جفت سیم دارد و در بسیاری از مدلها یک سیم باس اضافه هم وجود دارد. بنابراین مجموعاً ۱۰ یا ۱۱ سیم روی ساز نصب میشود. هر جفت سیم روی یک نت یکسان کوک میشود و هنگام نواختن، باید صدایی یکنواخت و هماهنگ داشته باشند.
کوک عود ایرانی
رایجترین کوکهای بربطنوازی شامل کوکهای زیر می شوند:
- دو – سل – ر – لا – سل
- دو – سل – ر – لا – فا
- فا- دو – سل – ر – لا – فا
- فا- دو – سل – ر – لا – سل
آنچه که با دقت به کوکهای ذکر شده میتوان دریافت، این است که در همه کوکهای رایج عود، تارهای صوتی اول تا چهارم به قاعده فاصله چهارم کوک میشوند. بدین ترتیب که تار صوتی دوم فاصله چهارم بالاتر ِ تار صوتی اول است و الی آخر. اما تارهای صوتی پنجم و ششم بنا به شرایط و مقتضیات گوناگون در هر موسیقی، گاه به صورت «تک صدایی» با چهار سیم اول کوک میشوند. به این صورت که تار صوتی پنجم با دوم همکوک و تار صوتی ششم با سوم همکوک میشوند. همچنین گاه همان فاصله چهارم برای تار صوتی پنجم رعایت شده و تار صوتی ششم را واخوان کوک میکنند.

رایجترین کوکهای ساز عود عربی
ساز عود در موسیقی عربی هم به شکلهای مختلفی کوک میشود؛ اما رایجترین کوک آن به این صورت است:
«دو – سل – ر – لا – سل» (نت «دو» مربوط به زوج سیم اول از پایین است)
اگر عود دارای تک سیم یازدهم یا زوج سیم ششم باشد، در موسیقی عرب معمولاً این دو نوع کوک هم استفاده میشود:
«دو – سل – ر – لا – سل – ر»
یا
«دو – سل – ر – لا – می – ر»
همانطور که میبینید، این دو کوک مربوط به عودهای ۱۱ سیمه یا ۱۲ سیمه است؛ در حالتی که سیم یازدهم یا زوج سیم ششم به عنوان سیم ششم اضافه شده و بمترین سیم عود محسوب میشود. در هر دو این کوکها، سیم ششم (چه تک سیم باشد و چه جفت سیم) معمولاً به صورت «دست باز» یا همان «واخوان» استفاده میشود. همین موضوع درباره کوک اول هم صدق میکند؛ یعنی در آن کوک نیز سیم پنجم که بمترین سیم است (و میتواند تک سیم یا جفت سیم باشد)، اغلب نقش واخوان را دارد.
همچنین کوک رایج عودهایی که فقط پنج ردیف سیم دارند در موسیقی عرب به شکل زیر است:
«دو – سل – ر – لا – فا»
در این حالت، اگر نوازنده به نت سل بم نیاز داشته باشد، آن را روی سیم پنجم که «فا» کوک شده، میگیرد.
نوع دیگری از کوک هم وجود دارد که به استاد «منیر بشیر» نسبت داده میشود. در این روش، سیم ششم (چه تک سیم باشد و چه زوج سیم) به عنوان زیرترین سیم (سیم اول) اضافه و روی «فا» کوک میشود. در نتیجه مجموعه کوکها به این شکل در میآید:
«فا – دو – سل – ر – لا – فا»

کوکهای ساز عود ترکی
در عود نوازی سبک ترکیه نیز انواع و اقسام کوکها موجود است اما یکی از رایجترین آنها، عودی است که ۶ ردیف سیم دارد و سیم اضافهشده، سیم بم است. برای این نوع عود چند کوک مشخص و معروف وجود دارد که شامل موارد زیر هستند:
«ر – لا – می – سی – لا – می»
و
«ر – لا – می – سی – فا دیز – می»
به روشنی میتوان دریافت که تفاوت بنیادی چندانی میان شیوههای کوک عرب و ترکیه وجود ندارد و تمایز آنها بیشتر این است که کوک ترکیه یک پرده بالاتر است.

برای کوک کردن عود به چه ابزارهایی نیاز داریم؟
سادهترین و مطمئنترین راه برای شروع کوک کردن ساز عود، مثل سایر سازها، استفاده از تیونر است. تیونر میتواند:
- به صورت گیرهای روی ساز نصب شود؛
- یا یک اپلیکیشن روی موبایل باشد.
در این بخش مرحلهبهمرحله روش استفاده از تیونر و کوک عود با تیونر را به شما آموزش میدهیم.
- تیونر را روشن کنید؛
- روی سیم موردنظر زخمه بزنید؛
- نت نمایش داده شده توسط تیونر را بررسی کنید؛
- اگر نت بمتر از مقدار موردنظر بود، کمی سیم را سفت کنید؛
- اگر نت زیرتر از مقدار موردنظر بود، سیم را کمی شل کنید.
وقتی یکی از سیمهای یک ردیف به طور دقیق کوک شد، سیم دوم همان ردیف را هم روی همان نت کوک کنید تا هر دو صدای یکسانی داشته باشند. یادتان باشد که تغییرات باید همیشه آرام، آهسته و پیوسته باشد. چرخاندن زیاد گوشیها بزرگترین اشتباه هنرجویان مبتدی است.
با گذشت زمان و پیشرفت در نوازندگی، آرامآرام باید گوشتان را درگیر کنید تا بتوانید بعد از این بدون نیاز به تیونر و صرفا با اتکا به گوشهای خود، نت را به خوبی تشخیص دهید. لازم است بدانـید که آیندهی نوازندگیتان بدون این مهارت کامل نمیشود.

اشتباهات رایج هنرجویان مبتدی هنگام کوک کردن ساز عود
بخش مهمی از آموزش، شناخت اشتباهات احتمالی است. پس خوب است که با اشتباهات رایج هنرجویان مبتدی آشنا شوید تا خودتان نیز دوباره مرتکب اشتباهات آنها نشوید.
- بیش از حد سفت کردن سیم و پاره کردن آن؛
- کوک کردن ساز در محیطهای شلوغ و پر سر و صدا؛
- اعتماد بیش از حد به گوش بدون داشتن تجربه کافی؛
- دست نزدن به ساز به دلیل ترس از خراب شدن کوک؛
برای جلوگیری از این مشکلات، بهترین کار این است که همیشه با تیونر کار کنید، در محیط آرام و با صبر و حوصله سازتان را کوک کنید.
نتیجهگیری
کوک کردن ساز عود، بخشی اساسی از مسیر یادگیری هر هنرجوی عود است. اگر از همان ابتدا یاد بگیرید که با آرامش و دقت سازتان را کوک کنید، هم گوش موسیقایتان بهتر تربیت میشود و هم تمرینهایتان ثمربخشتر پیش میرود. استفاده از تیونر بهترین نقطهی شروع است. کمکم تجربه به دست میآورید، به صدای ساز حساستر میشوید و در نهایت، بدون نگرانی میتوانید به سازتان اعتماد کنید.

برای شروع یادگیری عود در آموزشگاه معتبر و زیرنظر استاد باتجربهای آموزش را آغاز کنید تا بدون درنگ و تعلل مسیر آموزشیتان طی شود. البته درک میکنیم که بسیاری از شما در خارج از ایران زندگی میکنید و به سادگی به آموزش سازهای ایرانی دسترسی ندارید. با اینحال آموزش آنلاین موسیقی کار را راحت کرده است و در این میان ما در آموزشگاه موسیقی آنلاین وب نوازان سالهاست که تجربه آموزش آنلاین و برگزاری کلاس آموزش موسیقی را داریم. میتوانیم با اساتید مجرب، راهنماییهای پیش از ثبتنام، پشتیانی دائمی و برنامهی آموزشی منسجم کنار شما باشیم. کلاسهای ما به صورت آنلاین، تصویری و خصوصی برگزار میشود و فقط شما و استاد در کلاس حضور دارید.
لازم به ذکر است که آموزشها در وب نوازان به شکل مرحلهبهمرحله پیش میرود و شما در این جریان از روش کوک کردن سازتان تا نواختن قطعات پیچیده را یاد میگیرید. میتوانید با درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی شروع کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


