بدون شک برای کسی که اطلاعات کافی دربارهی ساز کمانچه ندارد، خرید کمانچه خوب آسان نیست. به همین دلیل اگر قصد خرید این ساز را دارید بهتر است که کمی اطلاعات خود را افزایش دهید و با اجزای کمانچه آشنا شوید. انتخاب یک ساز خوب میتواند مسیر یادگیری شما را هموار کند و انگیزهی تمرین و پیشرفتتان را افزایش دهد. در این مقاله، به شما آموزش میدهیم که برای خرید یک کمانچهی خوب باید به چه نکاتی توجه کنید تا بهترین انتخاب را داشته باشید.
راهنمای خرید کمانچه
به عنوان یک هنرجوی مبتدی لازم است که پیش از خرید و آغاز آموزش کمانچه اطلاعات خود را دربارهی ویژگیهای یک کمانچه خوب بالا ببرید. این کار باعث میشود که ساز مناسبی تهیه کنید که به طور مستقیم روی کیفیت نوازندگی شما تأثیر میگذارد.
همانطورکه میدانید، کمانچه از قسمتهای اصلی کاسه، دسته، پوست، خرک و سیمگیر تشکیل شده است و حدود 75 سانتیمتر طول دارد. در ساخت کمانچه از چوب، فلز و استخوان استفاده میشود که هر کدام باید کیفیت مطلوبی داشته باشند تا ساز خوشدست و خوشصدا باشد. به طور کلی کیفیت هر کدام از بخشهای ساز، کیفیت ساز شما را تشکیل میدهد، به همین دلیل باید به تمامی بخشهای سازی که قصد خریدش را دارید، دقت کنید. در ادامه تمامی اجزاء کمانچه را بررسی میکنیم.
خوب است بدانید که تنها بخش کمانچه که فقط برای زیبایی است و کاربرد دیگری ندارد، صراحی (قسمت بالایی سرپنجه) است.

کاسه
از مهمترین اجزاء ساز کمانچه، کاسهی آن است، زیرا صدا در قسمت کاسه ساز ساخته و تقویت میشود. در نتیجه توجه به نوع ساخت و جنس چوبی که برای کاسه به کار رفته است، بسیار مهم است. کاسهی کمانچه یا به صورت یکتکه ساخته میشود و یا به صورت ترکهای. در ساز یکتکه، کاسهی ساز به صورت یکتکه است و درون کاسه تراشیده میشود و صدای رسایی نیز دارد. ولی در ساز ترکهای کاسهی ساز از به هم پیوستن و شکلگیری تکههای چوب به هم، ساخته میشود.
به طورکلی کمانچهها به دو دستهی پشتباز و کروی تقسیم میشوند که در ادامه به آنها اشاره میکنیم.
کمانچههای پشت باز
این نوع از کمانچهها معمولاً از چوب توت و به صورت یکتکه ساخته میشوند.
کمانچههای کروی
کمانچههای کروی هم به صورت یکتکه ساخته میشوند و هم به صورت ترکهای! در کمانچههای ترکهای کاسه از به هم چسبیدن ترکههایی که روی قالب خم شدهاند ساخته میشود. ضخامت این کاسهها کم است و به همین دلیل کاسه سبک است و ساز راحتتر میچرخد. کاسههای ترکهای با چوبهای مختلفی مثل گردو خراطی میشود.
وزن کاسههای یکتکه از کاسههای ترکهای بیشتر است و چرخش کمانچه تا حدی مشکل است. صدای این نوع کمانچهها زیاد مطلوب نیست.
پوست
یکی دیگر از اجزای اصلی ساز کمانچه که نقش مهمی در ایجاد صدای باکیفیت ایفا میکند، پوست است. اصولا پوست کمانچه از پوست حیواناتی مانند بره، بز، آهو و … تهیه میشود. اصولا در مناطق مرطوب ایران، روی دهانهی ساز از پوست ماهی نیز استفاده میشود. برای تولید صدای خوب و طبیعی باید از پوستهای یکدست و یکتکه استفاده شود. ضمن اینکه پوست باید کهنه و فاقد هرگونه بو یا چربی اضافه باشد.
علاوه بر کیفیت پوست باید نحوهی نصب آن را نیز بررسی کنید، زیرا چگونگی نصب شدن پوست روی کیفیت صدای ساز، تأثیر مستقیمی دارد.

پایه و سیمگیر کمانچه
کمانچه به وسیله یک پایه که در قسمت سیمگیر به کاسه وصل شده است، روی پای نوازنده قرار میگیرد.
به این بخش از کمانچه، پایه گفته میشود که باید کیفیت خوبی داشته باشد تا دچار آسیب نشود. همچنین بیشترین فشار سیمها روی قسمت سیمگیر و دسته متصل به کاسه وارد میشود، به همین دلیل باید به این دو قسمت ساز توجه کافی کنید تا کاملا سالم باشد.
آرشه
یکی از مهمترین اجزاء کمانچه، آرشه است که اسم اولیهاش کمانه بوده است. آرشه یا کمانه از یک چوب 60 سانتیمتری که از یک طرف انحنا دارد و موی دم اسب به آن وصل است، تشکیل میشود. موی آرشهی کمانچه برخلاف سازهای زهی غربی روی چوب محکم کشیده نمیشود، بلکه این نوازنده است که به هنگام نوازندگی به تناسب احساس میزان فشار را روی سیم تغییر میدهد.
شیطانک و خرک
نکتهی مهمی که هنگام خرید کمانچه باید به آن توجه کنید این است که شیطانک، خرک و تاندورهای ساز در یک راستا قرار بگیرند. در غیر اینصورت صدای خروجی، صدای مطلوبی نخواهد بود.
جنس چوب خرک معمولا به تشخیص و سلیقهی سازندههای ساز انتخاب میشود. البته باید درنظر داشت که اگر چوب خشک برای خرک استفاده شود، اکو صدا کم میشود و صدا حالت خشکی پیدا میکند و حتی لرزش سیم کمتر میشود. اما اگر خرک از چوب نرم ساخته شود، صدای نرمتری از ساز خواهید گرفت و اکوی صدا بیشتر میشود. البته که چوب نرم نیز مانند کاج روسی زیر فشار سیم، تغییر حالت میدهد؛ پس بهتر است لبه بالایی خرک که سیم روی آن سوار میشود با ضخامت 2 میلیمتر باشد که تغییر شکل ندهد.
خرک کمانچه نیز مانند خرک تار است با این تفاوت که کاملا عمود روی سیمها قرار نمیگیرد. حالا شاید برایتان سوال پیش بیاید که چرا خرک کمانچه را مانند خرک سایر سازها به صورت کاملا عمود نصب نمیکنند؟ در واقع، همانطور که میدانید، دستهی کمانچه مورب و گرد است. به دلیل اینکه انگشتگذاری فواصل در چهار سیم کمانچه به صورت مساوی و همشکل باشد، خرک را کج، نصب میکنند. آقای هادی منتظری در این مورد مثال خوبی زدهاند، ایشان مسابقهی دو را مثال زدهاند که نفر اول با نفرهای بعدی خود در ظاهر فاصله دارد اما در آخر همه به یک نقطه میرسند. علت این کار شیب پیست مسابقه است. در دسته کمانچه هم به همین صورت است. اگر کمی خرک را صاف کنید، میبینید که انگشتگذاریها در چهار سیم مساوی و به یک شکل نمیشود مثلا طرز قرار گرفتن انگشتان در سیم اول با سیمهای بعد تفاوت دارد و برای حل این مشکل کج کردن خرک را در نظر گرفتهاند و این مشکل را حل کردهاند.

اکشن
اکشن، ارتفاع خرک یا همان فاصلهی سیمها با دسته، چقدر باید باشد؟ ارتفاع سیمها معمولا به سلیقهی نوازنده بستگی دارد اما فاصلهی زیاد سیم با دست از خوشدستی ساز کم میکند و انرژی زیادی از نوازنده میگیرد. سیم کم ارتفاع، صدای کمتر، نرم و دلنشینی دارد که البته در سازهای پشت بسته صدای کم ساز نوعی ضعف به شمار میرود. در سازهای پشت باز این مشکل خیلی کمتر دیده میشود و سیمی که ارتفاعش بیشتر باشد، صدای صاف و رساتری دارد و با قدرت مانور کمتری میتوان صداهای بالا و موردپسند اکثریت را از ساز گرفت.
جنس سیم کمانچه
در گذشتهها، سیمهای کمانچه بیشتر از جنس ابریشم یا رودهی تابیده شده بود ولی امروزه بیشتر از جنس فلز و به طور خاص، کروم استیل است. کمانچه چهار تا سیم دارد که کوک استاندارد کمانچه به صورت «می لا ر سل» کوک میشوند. بهتر است هنگام خرید از فروشنده بخواهید که ساز را برایتان کوک کند.
دسته
دستهی سازی که قصد خرید آن را دارید، باید صاف و بدون تابخوردگی باشد. اگر دسته کمی کج باشد، هم کوک کردن ساز دشوار میشود و هم نواختن آن برای هنرجوی مبتدی سخت است. ضمن اینکه قطر دسته باید با دستهای نوازنده هماهنگ باشد. اصولا ابعاد دسته از 32 تا 35 میلیمتر متغیر است.

کیفیت صدا
هرچند که کیفیت صدای ساز تا حدود زیادی به نحوهی نوازندگی بستگی دارد با اینحال نمیتوان جنس و کیفیت ساز را نادیده گرفت. به همین دلیل یک کمانچه خوب، سازی است که صدای خوشی از آن بیرون بیاید. به همین دلیل، یکی از مهمترین مراحل خرید کمانچه، تست صدای ساز است. حتی اگر هنرجوی مبتدی هستید، میتوانید از استاد خود یا فرد متخصصی بخواهید که چند نت با ساز بنوازد. شما باید به موارد زیر دقت کنید:
- صدای ساز باید شفاف و بدون خش باشد.
- صداهای بم و زیر باید تعادل داشته باشند.
- هنگام حرکت آرشه روی سیمها، صدا روان و یکدست باشد.
جنس ساز
وقتی که دربارهی جنس ساز صحبت میکنیم، منظورمان صرفا کاسه ، پوست یا دسته نیست! بلکه جنس تمامی اجزای ریز و درشت ساز روی صدای خروجی تأثیرگذار است. به همین دلیل پیشنهاد میکنیم خرید را همراه با یک فرد متخصص پیش ببرید تا بتواند کیفیت جنس تمامی اجزاء ساز را تضمین کنید.
مهندسی ساخت
اینکه ساز چه الگوی هندسی داشته باشد، به طور مستقیم صدای آن را تحتتأثیر قرار میدهد. برای مثال کاسههای بزرگ، صدای بم و پرطنینی دارند. درحالیکه کاسههای کوچک، صدای کمطنین و زنگداری دارند. همچنین عوامل دیگری مانند میزان عرض دهانهی ساز، عمق کاسه و … روی صدا تأثیر میگذارد. با این حساب، اجزاء ساز باید با هم تناسب داشته باشند و طراحی متقارنی داشته باشند تا صدای ساز را تحتتاثیر قرار ندهند. همانطور که پیشتر هم اشاره کردیم، نحوهی نصب پوست هم که جزء مهندسی ساز به شمار میرود، صدای ساز را تحتتأثیر قرار میدهد.
علاوهبراین ساز باید خوشدست باشد تا برای نواختن آن، انرژی زیادی از نوازنده گرفته نشود.
برند کمانچه
همانطور که میدانید سازهای ایرانی با دست ساخته میشوند. در این بین برخی از سازگرها بسیار معروف شدهاند و سازهایشان از کیفیت بالایی برخوردار هستند. درواقع سازها به مهر سازندهها شناخته میشوند. به این شکل که سازگرها مهر خود را روی ساز علامت میزنند و به این شکل برند ساز مشخص میشود. از جمله بهترین برندهای کمانچه برای مبتدیان، میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم.
- کمانچه عطایی؛
- کمانچه خالقی؛
- کمانچه نریمان؛
- کمانچه ملکی؛
- کمانچه رامین.

نکات مهم برای خرید کمانچه خوب
به طور خلاصه هنگام خرید ساز کمانچه باید به موارد زیر توجه کنید:
- اکشن ساز مناسب باشد.
- دسته از جنس چوب گردو باشد.
- گوشیها از جنس چوب گردو باشند.
- کاسه از جنس چوب توت با کیفیت باشد.
- مُهر سازنده حتما روی ساز حک شده باشد.
- پوست و خرک به خوبی رگلاژ شده باشند.
- سیمهای ساز از برندهای انگلند یا ایتالیا باشد.
- آرشه کمانچه حتما از دُم اسب استفاده باشد.
- روی چوب کارشده تَرَک وجود نداشته باشد.
- بهتر است که پوست روی کمانچه، پوست آهو باشد.
- چوب به خوبی روغن خورده باشد تا جایی که برق بزند.
- گوشیها خوب تراش خورده باشد و یک دست و هماهنگ باشند.
- پایهی ساز زمانی که روی پای نوازنده قرار میگیرد ایجاد ناراحتی نکند.
- دسته و کاسه به خوبی پرداخت شده باشند و لاک مناسبی خورده باشد.
نتیجهگیری
طبیعی است که شما به عنوان هنرجوی مبتدی شناخت کافی دربارهی یک کمانچه خوب نداشته باشید. پس بهتر است که پیش از خرید این ساز، اطلاعات خود را تکمیل کنید تا ساز خوب و باکیفیتی بخرید. هرچند که پیشنهاد ما این است که از فرد متخصصی کمک بگیرید. به طور کلی هرچه اطلاعات شما از ساز بیشتر باشد، خرید موفقیتآمیزتری خواهید داشت.

در ابتدا یادگیری کمانچه لازم نیست که ساز گرانی بخرید، توصیهی ما این است که با یک ساز میانرده شروع کنید که هم کیفیت مناسبی داشته باشد و هم هزینهی زیادی روی دست شما نگذارد.
در نهایت اگر دنبال یک آموزشگاه معتبر و استاد درجه یک هستید، ما در وب نوازان کنار شما هستیم. فرقی ندارد که کجای کرهی زمین به سر میبرید، کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان برای شما در دسترس است. هدف ما از آموزش آنلاین موسیقی این است که تمامی هموطنهایمان بتوانند از هر کجای دنیا با هزینهی مقرون به صرفه، موسیقی یاد بگیرند. این حساسیت دررابطه با موسیقی ایرانی بیشتر است. چون ما دوست داریم که نوای موسیقی ایرانی در جایجای دنیا به گوش برسد.
با این توضیحات اگر هنوز هم احساس میکنید که نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، میتوانید از مشاوره کارشناسان ما بهره ببرید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


