ساز شورانگیز نامی آشنا برای نوازندگان سازهای ابداعی موسیقی سنتی است. سازی سنتی با ظاهری شبیه به سه تار یا تنبور. هرچند که بسیاری از افراد مبتدی و کسانی که با دنیای موسیقی آشنایی چندانی ندارند، این ساز را نیز نمیشناسند. اگر نام این ساز تا به حال به گوش شما نخورده است و یا اینکه صرفا در حد نام این ساز را میشناسید و اطلاعات دقیقتری ندارید، با ما تا انتهای این مقاله همراه باشید. ما سعی داریم در این مطلب به توصیف این ساز بپردازیم و کمی شما را با صدا و طنین آن آشنا کنیم. در نهایت نیز به تفاوتها و شباهتهای شورانگیز با سه تار و تنبور بپردازیم.
ساز شورانگیز چگونه ابداع شد؟
در دنیای رنگارنگ موسیقی ایرانی، سازهایی هستند که صدایشان از دل تاریخ میآید و روح آدمی را به پرواز درمیآورد. سهتار، تنبور و تار از جملهی این سازها هستند. سازهایی که علاقهمندان زیادی دارند و هنرجویان بسیاری در حال آموزش سه تار یا تار و تنبور هستند. اما در کنار این سازهای اصیل و کهن، گاه نوآوریهایی پدید میآید که هم ریشه در سنت دارند و هم جلوهای تازه از احساس و صدا را عرضه میکنند. یکی از این نوآوریها، ساز «شورانگیز» است؛ سازی که اگرچه قدمت تاریخی زیادی ندارد، اما بهخوبی جای خود را در دل دوستداران موسیقی ایرانی باز کرده است.
شورانگیز هم مانند سه تار سازی زهی مضرابی است که جزء سازهای جدید شناخته میشود. این ساز اولین بار به سفارش علی تجویدی توسط ابراهیم قنبری مهر ساخته شد. هدف از ساخت این ساز، ایجاد صدایی متفاوت، شفاف و طنیناندازتر از سه تار بود. لازم به ذکر است که استاد علیزاده برخی از آثار خود را مانند ماه و مه، نوای نور و … با این ساز نواخته است.

اجزای ساز شورانگیز
به طور کلی برای ساخت این ساز از سه تار و تنبور الهام گرفته شده است. با این وجود از نظر ساختاری تفاوتهای خاصی نیز با این دو ساز دارد. در ادامه به این تفاوتها اشاره میکنیم.
کاسه ساز
کاسه شورانگیز که از چوب توت یا گردو ساخته میشود، همان کاسه ساز تنبور است و طول آن حدود 36 سانتیمتر است. صفحهی رویی شورانگیز از چوب توت ساخته شده و روی آن پوستی ضخیم قرار میگیرد که باعث افزایش طنین صوتی ساز میشود. درواقع این تغییر ساختاری باعث میشود صدا حالتی گرمتر، حجیمتر و کوبندهتر داشته باشد. لازم به ذکر است که این پوست در برابر رطوبت مقاوم است.

دستهی ساز
دستهی شورانگیز از جنس چوب گردو است و دارای 20 پرده از جنس رودهی حیوانات و یا ابریشم است. همچنین از محل اتصال کاسه تا انتهای دسته، طولی برابر 41 سانتیمتر دارد. برای محکمتر شدن دستهی ساز، تزئیناتی از جنس سنگ یا استخوان روی آن به کار میرود. در ابتدای دسته نیز محفظهای چوبی و توخالی که گوشیها در طرفین آن نصب میشوند وجود دارد.
گوشی های ساز
گوشیهای این ساز، میخهای سرپهن و چوبی هستند که سر پهن آنها برای کوک کردن بیرون از محفظهی سرپنجه قرار میگیرند و سر ظریفتر میخها داخل محفظه (درون سرپنجه) قرار میگیرد. ساز شورانگیز دارای 6 سیم است که به صورت جفتی کوک میشوند. همچنین به تعداد هر سیم یک گوشی نیز در بخش سرپنجه وجود دارد که برای کوک کردن سیمها است.

کاسهی طنینی
بدنهی اصلی ساز از چوب ساخته شده و شکل آن معمولاً شبیه به سهتار یا گاهی تنبور است، اما با حجم و ابعادی متفاوت. البته که بخشی از صفحهی شورانگیز، برخلاف سه تار و تنبور، با یک تکه پوست ضخیم پوشیده میشود.
سیمگیر
در ساز شورانگیز در قسمت پایین کاسه برای نگهداری از سیمها، یک سر سیمها به سیمگیر وصل است. جنس سیم گیر چوبی و یا استخوانی است که در قسمت پایین کاسه برای نگهداری یک سر سیمها قرار میگیرد.
شیطانک
شیطانک یک قطعه چوب ظریف و با ارتفاع کم است که بین دسته و سرپنجهی شورانگیز قرار میگیرد. روی آن شیارهای کم عمق برای عبور سیمها ایجاد شده است. شیطانک میتواند از جنس چوب، استخوان یا شاخ باشد.
خرک
روی این ساز، خرک از جنس چوب یا استخوان نصب شده است که شیارهای نازکی برای عبور سیمها و همینطور ثابت نگه داشتن فاصلهی آنها از هم دارد. سیمهای ساز از سمتی به سیمگیر گره خورده و پس از عبور از خرک و شیطانک به گوشیها در ابتدای دسته ساز بسته میشوند.
تفاوت صدای شورانگیز با سه تار
نحوه نواختن شورانگیز همچون سه تار است با این تفاوت که آوای آن کمی بمتر و حجیمتر است و این از ویژگیهای بارز شورانگیز است. حوزهی صدایی شورانگیز از نت موسیقی دو تا می به صورت کرن میباشد و از لحاظ طول ارتعاش نیز از تار و سه تار متفاوت است و طولانیتر از آنها است.
این ساز به صورت اختصاصی تولید میشود و مانند دیگر سازهای هم خانوادهاش (تار، سه تار، تنبور)، آموزش داده میشود. در جدول زیر به طور کامل به تفاوت ساز شورانگیز با سه تار اشاره میکنیم:
| ویژگی | سهتار | شورانگیز |
| صفحهی رویی | تماماً چوبی | از پوست ساخته شده |
| رنگ صوتی | ملایم، محجوب | طنیندار، پررنگتر |
| حجم صدا | نسبتاً کم | بیشتر و گرمتر |
| کاربرد | تکنوازی در فضاهای خلوت | مناسب تکنوازی و گروهنوازی |
| نوع ساختار | سنتی، با تاریخچه طولانی | نوآورانه، با ترکیب سنت و مدرن |
شورانگیز در واقع میکوشد همان لطافت سهتار را حفظ کند، اما آن را به لحاظ صوتی غنیتر کند. بنابراین برای هنرجویانی که صدای سه تار را دوست دارند اما حجم صدا برایشان مهم است، شورانگیز انتخاب مناسبی است.

تفاوت ساز شورانگیز با تنبور
تنبور، سازی عرفانی با ریشهی بسیار کهن است که بیشتر در موسیقی مقامی و آیینی مناطق غربی ایران (مانند کرمانشاه و کردستان) کاربرد دارد. هر چند که شورانگیز و تنبور شباهتهایی به یکدیگر دارند ولی با این وجود تفاوتهای خاصی نیز بین این دو ساز وجود دارد که در ادامه به آنها اشاره میکنیم.
| ویژگی | تنبور | شورانگیز |
| ریشه و پیشینه | تاریخی، با کاربرد آیینی | نوآورانه و مدرنتر |
| تکنیک نوازندگی | خاص تنبور، با حرکات مچ و ضربات خاص | نزدیک به سهتار، مضرابی |
| تعداد سیمها | معمولاً ۲ یا ۳ سیم | ۴ تا ۶ سیم |
| سبک موسیقی | مقامی، عرفانی، مذهبی | سنتی، دستگاهی، آزادتر |
| پردهبندی | گاهی ثابت، گاهی متغیر | کاملاً قابل تنظیم |

صدای شورانگیز چگونه است؟
صدای شورانگیز ترکیبی است از ظرافت سهتار و گرمای تنبور است. وجود پوست باعث میشود طنین صدای این ساز پررنگتر باشد و در اجراهای گروهی، شنیده شدن آن آسانتر باشد. اگر سهتار را ساز خلوت و تنهایی بدانیم، شورانگیز میتواند ساز اجتماعیتری باشد؛ صدایی که هم مناسب تکنوازی است و هم برای همنوازی به کار میرود. بسیاری از نوازندگان، شورانگیز را انتخاب میکنند چون به آنها اجازه میدهد تکنیکهای سهتار را با طنین و قدرت بیشتر اجرا کنند.

آیا شورانگیز جایگزین سهتار یا تنبور است؟
با توضیحاتی که تا به اینجا داده شد، شاید برایتان سوال پیش بیاید که با توجه به حجم صدای بالا آیا شورانگیز میتواند جایگزین سه تار یا تنبور شود؟ درحالیکه شورانگیز نه جایگزین است، نه رقیب. بلکه پلی است میان سنت و نوگرایی. اگر به صدای سه تار علاقه دارد ولی میخواهد صدای پرتر و متفاوتتری را تجربه کنید، شورانگیز گزینهی بسیار خوبی است. همچنین اگر با تنبور آشنایی دارید اما به دنبال تنوع در تکنیکهای اجرایی هستند، شورانگیز دنیای تازهای به روی شما باز میکند.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید ساز شورانگیز به عنوان سازی ابداعی و نوآورانه طول عمر زیادی ندارد ولی با اینحال به دلیل ترکیب صدای سه تار و تنبور و بهرهگیری از امکانات هر دو ساز، صدای خوشاید و دلانگیزی دارد. از اینرو در سالهای اخیر توسط برخی اساتید از جمله استاد حسین علیزاده موردتوجه قرارگرفته است. درواقع این ساز که ترکیبی از حس، نوآوری و اصالت است، فرصتی است برای تجربهی صدایی گرم، پرطنین و در عین حال عارفانه. اگر در آغاز راه موسیقی ایرانی هستید، شورانگیز میتواند هم الهامبخش باشد، هم دوستداشتنی.

در نهایت اگر به دنبال یادگیری موسیقی در آموزشگاهی هستید که ضمن ارائهی آموزشهای باکیفیت، مقرونبهصرفه نیز باشد و از هر مکان و زمانی هم بتوانید در آن شرکت کنید، جای درستی آمدهاید. آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان همان چیزی است که دنبال آن هستید. درواقع ما در وب نوازان با تلفیق تکنولوژی و هنر، به شما از طریق آموزش آنلاین موسیقی، نواختن ساز و یا خواندن آواز را یاد میدهیم. در کلاس آنلاین موسیقی ما همیشه به روی شما باز است.
اگر سوال خاصی دارید و نیاز به مشاوره و یا راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی نیز دارید، کارشناسان ما آمادهی شنیدن صدای شما هستند. فقط کافی است تمایل خود را اعلام کنید تا کارشناسان ما با شما تماس بگیرند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


