نوانس در موسیقی یکی از مفاهیمی است که باعث میشود یک اجرای ساده به اجرایی احساسی، تأثیرگذار و حرفهای تبدیل شود. حتماً برایتان پیش آمده که یک قطعهی موسیقی را با اجرای دو نوازندهی مختلف بشنوید؛ در حالی که هر دو نتها را درست و بدون اشتباه مینوازند، اما اجرای یکی از آنها احساس بیشتری به شما منتقل میکند و تأثیر عمیقتری رویتان میگذارد. این تفاوت فقط به مهارت فنی یا سرعت نوازندگی مربوط نمیشود، بلکه نتیجهی رعایت ظرافتهایی است که به موسیقی جان میدهد.
این ظرافتها در موسیقی با مفاهیمی مانند نوانس و داینامیک شناخته میشوند. در این مقاله ابتدا با مفهوم نوانس آشنا میشویم، سپس به این میپردازیم که داینامیک چیست؟ و تفاوت نوانس و داینامیک را بررسی میکنیم و در ادامه، مهمترین اجزای نوانس و انواع داینامیک را همراه با کاربرد هرکدام در اجرای موسیقی توضیح می دهیم.
یادتان باشد که برای یادگیری موسیقی نباید آموزش تئوری موسیقی را دست کم بگیرید. پس بهتر است که از همین الان به شکل تئوری با مفهوم نوانس و داینامیک آشنا شوید تا بتوانید آن را روی ساز به خوبی اجرا کنید.
نوانس در موسیقی چیست؟
نوانس (Nuance)، یک کلمهی فرانسوی است و به معنای «ظرافت»، «سایهروشن» یا «تفاوتهای ظریف» است. این واژه در هنرهای مختلف برای توصیف تفاوتهای کوچک اما تأثیرگذار به کار میرود و در موسیقی نیز همین معنا را حفظ کرده است.
در موسیقی نوانس، به مجموعهی از تغییرات ظریفی گفته میشود که باعث میشوند یک اجرا طبیعی، احساسی و تأثیرگذار باشد. این تغییرات ممکن است در شدت صدا، جملهبندی، تأکید روی بعضی نتها، سرعت اجرا یا حتی رنگ صوتی ساز دیده شوند. به عبارت دیگر، اگر نتها و ریتم را اسکلت یک قطعه بدانیم، نوانس همان روحی است که به آن جان میدهد.
دلیل اهمیت نوانس در موسیقی چیست؟
فرض کنید دو نوازنده وجود دارند که هر دو یک ملودی را با ریتم و سرعت یکسانی مینوازند؛ با اینحال نوازندگی یکی از آنها شما را تحتتاثیر قرار میدهد و دیگری نه. اصولا دلیل این تفاوت، نوانس است.
درواقع نوازندهای که به نوانس توجه میکند، میداند کجا باید آرامتر بنوازد، کجا جمله را پررنگتر بیان کند، روی کدام نت تأکید کند و چگونه احساس قطعه را منتقل کند.
نوانس شامل چه مواردی میشود؟
یک تصور اشتباه رایجی وجود دارد که نوانس در موسیقی را صرفا محدود به شدت صدا میکنند. درحالیکه نوانس مجموعهای از عناصر را در برمیگیرد و اجزای مختلفی دارد. در ادامه به این اجزا میپردازیم.
داینامیک (Dynamics)
شناختهشدهترین بخش نوانس، داینامیک است؛ تا حدی که بسیاری از افراد نوانس و داینامیک را یکسان میدانند. درحالی که داینامیک در موسیقی صرفا به میزان بلندی یا آرامی صدا گفته میشود که با علائمی مانند pp، p، mp، mf، f و ff در نتنویسی نمایش داده میشود. همچنین تغییرات تدریجی شدت صدا مانند بلندتر شدن تدریجی صدا (کرشندو) و آرامتر شدن تدریجی صدا را هم در برمیگیرد.
به طور کلی در موسیقی داینامیک به دو دستهی داینامیک استاتیکی و داینامیک متغیر تقسیم میشود. داینامیک استاتیکی به قطعاتی گفته میشود که نتها همگی در یک ولوم و با شدتی مشابه نواخته میشوند. نوازنده برای اینکه شدت داینامیک نت را بداند باید به آخرین نماد داینامیکی که در قطعه نوشته شده است دقت کند و تا زمانی که آن نماد تغییر کند همه نت ها را با همان شدت بنوازد.
آکسان (Accent)
گاهی آهنگساز میخواهد یک نت نسبت به نتهای اطراف برجستهتر اجرا شود. این تأکید را آکسان مینامند. اجرای صحیح آکسان باعث میشود جملههای موسیقی طبیعیتر و زندهتر شنیده شوند.
جملهبندی (Phrasing)
درست همانطور که هنگام صحبت کردن جملهها را پشت سرهم و بدون مکث بیان نمیکنیم، موسیقی نیز جملهبندی دارد. نوازنده باید بداند هر جمله از کجا آغاز میشود، چگونه اوج میگیرد و در کجا پایان پیدا میکند. جملهبندی مناسب یکی از مهمترین بخشهای نوانس محسوب میشود.
آرتیکولاسیون (Articulation)
آرتیکولاسیون به نحوهی اتصال یا جداسازی نتها اشاره دارد. برای مثال، اجرای لگاتو باعث میشود نتها بهصورت پیوسته شنیده شوند، درحالیکه استاکاتو آنها را کوتاه و جدا از هم اجرا میکند. انتخاب درست این شیوهها تأثیر زیادی بر بیان موسیقایی دارد.
تندا یا تمپو(Tempo)
سرعت قطعهی موسیقی (کندی و تندی) را تندا یا تمپو میگویند که معمولا آن را در اول قطعات موسیقی نمایش میدهند. مقصود از عددهای جلوی کشش (سیاه، سیاه نقطه دار و …) تعداد آن کشش در دقیقه است که توسط مترونوم محاسبه میشود. مترونوم سرعت 40 تا 208 ضربه در دقیقه را با صدای تیک تاک محاسبه میکند. واژههای الگرتو، مدراتو و … اصطلاحات ایتالیایی هستند که حالات مختلف سرعت قطعه را بیان میکنند.
تفاوت داینامیک و نوانس چیست؟
در بسیاری از کلاسهای موسیقی در ایران، واژهی «نوانس» به جای «داینامیک» به کار میرود و منظور از آن، تغییر شدت صدا یا اجرای آرام و بلند یک قطعه است. اما اگر بخواهیم از دیدگاه دقیقتر به این مفهوم نگاه کنیم، نوانس معنای گستردهتری دارد. داینامیک تنها یکی از اجزای نوانس است و نوانس به مجموعهای از ظرافتها و ریزهکاریهای اجرایی گفته میشود که به موسیقی جان میبخشند.
درواقع داینامیک فقط دربارهی شدت صدا صحبت میکند، اما نوانس مجموعهای از تمام ظرافتهای اجرایی است. با این حساب، داینامیک زیرمجموعهای از نوانس است.
بررسی انواع داینامیک در موسیقی
همانطورکه پیشتر هم اشاره کردیم، داینامیک به شدت یا حجم صدای اجرا گفته میشود. به عبارت دیگر، داینامیک مشخص میکند که یک بخش از قطعه باید آرام، بلند یا با چه میزان قدرت اجرا شود. برای مثال، یک پیانیست ممکن است یک ملودی را بسیار آرام آغاز کند، سپس بهآرامی شدت صدا را افزایش دهد و در نقطهی اوج قطعه با قدرت بیشتری بنوازد. همین تغییرات باعث میشود موسیقی احساس و داستان خود را به شنونده منتقل کند. به طور کلی در موسیقی داینامیک به دو دستهی داینامیک استاتیکی و داینامیک متغیر تقسیم میشود که در ادامه به آنها میپردازیم:
داینامیک استاتیکی
داینامیک استاتیکی به قطعاتی گفته میشود که نتها همگی در یک ولوم و با شدتی مشابه نواخته میشوند. نوازنده برای اینکه شدت داینامیک نت را بداند باید به آخرین نماد داینامیکی که در قطعه نوشته شده است دقت کند و تا زمانی که آن نماد تغییر نکرده است، همهی نتها را با همان شدت بنوازد. نمادهایی که در اصطلاح داینامیک استاتیکی برای نشان دادن شدت نت به کار میروند «پیانو»، «فورته پیانو» و «مزو» هستند. در ادامه با این اصطلاحات بیشتر آشنا میشویم. در این بخش به بررسی انواع علائم داینامیک در موسیقی و شدت صداهایی که ایجاد میشود میپردازیم:
پیانو Piano
در مبحث داینامیک منظور از پیانو، ساز پیانو نیست. درواقع این کلمه اصطلاحی است که برای بیان نتهای آرام مورد استفاده قرار میگیرد. هنگامی که نتهای روی پنج خط حامل را میخوانیم، ممکن است با نماد P مواجه شویم. در این موقع شما باید نتها را با داینامیک پیانو بنوازید، یعنی در واقع با ضربهی آرامتری بنوازید تا ولوم کمتری ایجاد کند.
فورته پیانو Forte
دومین اصطلاح مورد استفاده در داینامیک استاتیکی «فورته» است. فورته در موسیقی به معنای بلند و قوی است. فورته در خطوط حامل با علامت f نشان داده میشود. زمانی که این علامت را روی خطوط مشاهده کردید باید نتها را محکمتر و با شدت بیشتری بنوازید.
مزو Mezzo
کلمهی مزو در زبان ایتالیایی به معنای نصف یا متوسط است. گاهی، اصطلاح مزو قبل از کلمههای پیانو و فورته استفاده میشود. مثلا «مزو فورته» یا «مزو پیانو».
مزو فورته که آن را با نماد mf نشان میدهیم. به معنای نتهایی هستند که همچنان بلند نواخته میشوند اما ولوم آنها از فورته پیانو کمتر است. مزو پیانو یا همان mp هم باعث میشود تا نتها کمی بلندتر از پیانو معمولی نواخته شوند.
پیانیسیمو و فورتیسیمو (Pianissimo and Fortissimo)
پسوند «ایسیمو» در زبان ایتالیایی به معنای «زیاد» و «خیلی» است. استفاده از آن در کنار اصطلاح فورته و پیانو تاکید بر شدت آنها دارد. پیانیسیمو به معنای خیلی آرام و فورتیسیمو به معنای خیلی بلند است. پیانیسیمو را با نماد pp و فورتیسیمو را با نماد ff نشان میدهند.
نکتهی مهمی که درباره اصطلاح «ایسیمو» در موسیقی وجود دارد این است که تعداد آن میتواند به دلخواه آهنگساز افزایش داده شود. اما نوازندگان باید بدانند که تعداد آن رابطه مستقیمی با شدت نوازندگی آنها دارد.
مثلا فورتیسیسیمو که با نماد fff نشان داده میشود به معمای صدای خیلی خیلی بلند است. در مورد داینامیک پیانویی هم به همین صورت است. یعنی پیانیسیسیمو یا همان ppp به معنای اجرای خیلی خیلی آرام در نظر گرفته میشود.
برای جمع بندی بخش داینامیکهای استاتیکی در موسیقی، اصطلاحات را به ترتیب از خیلی خیلی بلند به خیلی خیلی آرام مرور میکنیم.
- فورتیسیسیمو fff
- فورتیسیمو ff
- فورته f
- مزو فورته mf
- مزو پیانو mp
- پیانو p
- پیانیسیمو pp
- پیانیسیسیمو ppp
داینامیکهای متغیر
این داینامیکها برای قسمتهایی از یک قطعه مورداستفاده قرار میگیرند که نتهای پشت سر هم از یک داینامیک خاص بهره نبرده باشند. یعنی نتها به شکل تدریجی آرام یا بلند میشوند.
اصطلاحاتی که برای توضیح داینامیک متغیر مورد استفاده قرار میگیرند «کرشندو»، «دکرشندو» و «دیمینواندو» هستند.
کرشندو (Crescendo)
کرشندو برای زمانی استفاده میشود که نتها به طور تدریجی بلندتر میشوند.درواقع به معنای قوی شدن یا قوی کردن تدریجی صدا است. در این حالت بخشی از موسیقی که در آن «کرشندو» به کار رفته است از داینامیک ضعیف (پیانو) به قوی (فورته) میرسد. در برخی موارد «کرشندو» از داینامیکی قوی (فورته) به داینامیکی قویتر (فورتسیمو) میرسد.

دکرشندو (Decrescendo)و دیمینواندو (Diminuendo)
از این دو اصطلاح هنگامی استفاده میشود که نتها به تدریج آرام میشوند. این دو اصطلاح تفاوتی با یکدیگر ندارند و میتوان تنها از یکی از آنها استفاده کرد.
به معنای ضعیف شدن (ملایم شدن) یا ضعیف کردن تدریجی صدا است. مفهوم این لغت مرتبط با نحوه اجرا در یک جمله یا بخشی از موسیقی است که قدرت صدایی به تدریج و رفته رفته کمتر شود. در برخی موارد بخشی از موسیقی که در آن «دکرشندو» بکار رفتهاست از داینامیک قوی (فورته) به ضعیف (پیانو) میرسد. علامت اختصاری «دکرشندو» به صورت نوشتاری «Decresc» است.
در تصویر زیر میتوانید لیست کامل داینامیکها و علائم نشاندهندهی هر یک را مشاهده کنید.

نوانس در سازهای مختلف چگونه اجرا میشود؟
شیوهی ایجاد نوانس در هر ساز متفاوت است. در پیانو، شدت فشار انگشتان روی کلاویهها مهمترین عامل ایجاد داینامیک و بیان موسیقایی است. درحالیکه در ویولن، سرعت حرکت آرشه، میزان فشار آن و محل تماس آرشه با سیمها، شدت صدا و رنگ صوتی را تغییر میدهد.
در گیتار، نحوهی ضربه زدن به سیمها، محل برخورد انگشت با سیم و حتی زاویهی دست راست میتواند نوانسهای مختلفی ایجاد کند. در آواز نیز، کنترل تنفس، شدت صدا، بیان واژهها، ویبره و رنگ صوتی، نقش مهمی در ایجاد نوانس دارند.
نتیجهگیری
نوانس یکی از مهمترین مفاهیم در بیان موسیقایی است و به مجموعهی ظرافتها و ریزهکاریهایی گفته میشود که به یک اجرا احساس، شخصیت و تأثیر میبخشد. اگرچه در بسیاری از کلاسهای موسیقی، نوانس به معنای داینامیک به کار میرود، اما در مفهوم دقیقتر، داینامیک تنها یکی از اجزای نوانس است.
عناصری مانند داینامیک، آکسان، جملهبندی، آرتیکولاسیون، تغییرات ظریف سرعت و رنگ صوتی، همگی در کنار یکدیگر نوانس در موسیقی را شکل میدهند. هرچه یک نوازنده یا خواننده در بهکارگیری این ظرافتها مهارت بیشتری داشته باشد، اجرای او طبیعیتر، احساسیتر و حرفهایتر خواهد بود.
یادگیری درست و اصولی تئوری موسیقی باعث میشود که فهم و درک شما از موسیقی عمیقتر شود و در نتیجه تسلط بیشتری به دنیای موسیقی پیدا کنید. قطعا این تسلط در نوازندگی و یا خوانندگی هم خودش را نشان میدهد. برای یادگیری درست و اصولی بهتر است که از همین ابتدا در یک آموزشگاه معتبر و زیرنظر استاد باتجربه آموزش ببینید.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان همراه با اساتید حرفهای خود کنار شما هستیم تا یادگیری لذتبخش موسیقی را تجربه کنید. با آموزش آنلاین موسیقی فرقی ندارد که شما کجای این دنیا به سر میبرید، زیرا میتوانید بدون محدودیت مکانی و زمانی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.
برای کسب اطلاعات بیشتر میتوانید از راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی بهره ببرید و سپس با خیال راحت کلاسهای خود را آغاز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.





