تنبک، به عنوان پرشورترین ساز کوبهای موسیقی ایرانی شناخته میشود. ساز همراهی که ریتم در آن حرف اول را میزند. برخلاف بسیاری از سازهای ملودیک، تنبک نه برای اجرای ملودی، بلکه برای ایجاد حرکت، انرژی و ضرباهنگ در موسیقی به کار میرود.
درواقع آموزش ریتم در تنبک نه تنها به هنرجویان تنبک بلکه به سایر هنرجویان موسیقی نیز آموزش داده میشود. زیرا ساز تنبک در ایجاد ریتم و ضرب قطعات موسیقی ایرانی نقشی اساسی دارد و پایه ریتمشناسی است. معمولا هنرجویان این ساز با دو هدف اقدام به آموزش تنبک میکنند. برخی به این ساز علاقهی زیادی دارند و هدفشان یادگیری خود ساز تنبک است و از نواختن آن لذت میبرند. برخی دیگر از هنرجویان نیز برای تقویت ریتم موسیقایی خود این ساز را یاد میگیرند.
اگر شما بهتازگی یادگیری تنبک را آغاز کردهاید، درک ریتم اولین و مهمترین گامی است که باید بردارید. این مقاله راهنمایی ساده و کاربردی برای آشنایی با ریتم و چگونگی رعایت ریتم تنبک است.
منظور از ریتم در موسیقی چیست و تنبک چه نقشی در ایجاد ریتم دارد؟
ریتم یعنی الگوی زمانی صداها. در واقع، ریتم همان چیزی است که باعث میشود بخواهید با موسیقی دست بزنید، پا بکوبید یا سرتان را تکان دهید. حتی اگر یک نت هم در کار نباشد، فقط با ریتم میتوان انرژی موسیقی را منتقل کرد. در تنبک، ریتم همه چیز است. فراموش نکنید که درک درست ریتم در موسیقی، پایهی تمام تکنیکهای بعدی نوازندگی شما خواهد بود.
ریتم، از واحدهایی به نام ضرب یا تمپو تشکیل میشود. هر ضرب یک تپش در موسیقی است. تصور کنید در حال قدم زدن هستید، هر قدم شما معادل یک ضرب است. مجموعهای از ضربها در قالب «میزان»ها سازماندهی میشوند. به طور کلی ریتم موسیقی از دو بخش ضرب و میزاننما تشکیل میشود. تمپو برابر 126 است. سه چهارم به عنوان میزاننما نشاندهندهی دو چیز است؛ اول اینکه در هر میزان چند بیت یا ضرب وجود دارد (عدد بالایی) و دوم هر یک ضرب معادل چه نتی است و کدام نت یک ضرب را تشکیل میدهد (عدد پایینی). به عنوان مثال عدد ۴ نشاندهندهی یک نت سیاه، عدد ۸ نشاندهندهی نت چنگ و ۲ نشاندهندهی نت سفید است و به همین ترتیب ادامه خواهد داشت.
در موسیقی ایرانی، رایجترین میزان، میزان ۴/۴ است؛ یعنی هر میزان شامل ۴ ضرب مساوی است. وقتی میگوییم یک ریتم در میزان ۴/۴ اجرا میشود، یعنی الگوی ریتمی در قالب ۴ ضرب تکرار میشود.
نوازندگان طبل، تیمپانی یا درام، تنظیمکنندهی ریتم موسیقی برای سایر نوازندگان هستند. اما هنگامی که نوازندهی درام در گروه نباشد، رعایت ریتم سخت میشود.
در موسیقی ایرانی سازی که وظیفهی ایجاد ریتم را دارد، ساز تنبک است. به همین دلیل بسیاری از هنرجویان حرفهای موسیقی علاوهبر سازهای تخصصی خود، این ساز را هم یاد میگیرند. این ساز که هم به صورت تکنوازی و هم به صورت همنوازی نواخته میشود و نقش اصلی را در ایجاد ریتم و ضرب در قطعات موسیقی سنتی دارد.

بررسی صداهای تنبک
اگر با دقت به نوازندگی تنبک گوش دهید، متوجه میشوید که صدای تنبک شامل دو صدای بم و زیر است. صدای «بم»، عمیق و پر است که با ضربه به مرکز پوست تنبک ایجاد میشود. برای تولید بم، با انگشتان کشیده (معمولاً انگشت حلقه و میانی دست راست) به آرامی وسط پوست ضربه زده میشود.
اما صدای دیگری که از تنبک شنیده میشود، «زیر» است. صدایی روشن، کوتاه و زنگدار که از ضربه به لبهی پوست با نوک انگشتان حاصل میشود. گاهی اوقات نیز صدای سومی نیز به گوش میرسد که ترکیبی از صدای بم و زیر است. این صدا به پلنگ معروف است.
آموزش ریتم در تنبک
در این بخش به معرفی و بررسی ریتمهای پایه در تنبک برای هنرجویان تازهکار میپردازیم که با تمرین آنها بتوانید ریتمشناسی تنبک و ریتمسازی با تنبک را یاد بگیرید.
ریتم ساده
ریتم ساده خود به سه دستهی دو ضربی، سه ضربی و چهار ضربی تقسیم میشود.
دو ضربی
ریتمهای 2/1، 2/3، 2/4 و 2/8 هستند. از جمله ویژگیهای این ریتم که به تشخیص آن کمک میکند، این است که ضرب اول، قوی است و ضرب دوم ضعیف.
سه ضربی
ریتمهای 3/1، 3/2، 3/4 و 3/8 هستند. در این ریتمها ضرب اول قوی و ضربهای دوم و سوم ضعیف هستند.
چهار ضربی
ریتم چهارضربی شامل ریتمهای4/1، 4/2، 4/3 و 4/8 هستند. در این ریتمها ضرب اول بسیار قوی، ضرب سوم قوی و ضرب دوم و چهارم ضعیف هستند.

ریتمهای ترکیبی
برای به دست آوردن نتهای ترکیبی کافیست هر کدام از نتهای ساده در عدد 2/3 ضرب شود. از معروفترین ریتمهای ترکیبی، ریتم 8/6 است که از ترکیب نت 4/2 به دست میآید. همانطور که میبینید عدد هر ریتم از دو بخش صورت و مخرج کسر تشکیل شده است که هر کدام نکاتی را بیان میکند و در نواختن تنبک باید به این نکات توجه شود. درواقع، صورت کسر تعداد ضربها را در ریتمهای ترکیبی و ساده را نشان میدهد و مخرج کسر کششها و سکوتها را نشان میدهد.
ریتمهای لنگ
این ریتمها از ترکیب چند ریتم ساده به دست میآید و از اصول خاصی پیروی نمیکند. برای مثال ریتم 8/9 لنگ که اجزای آن نتهای چنگ میباشند و از ترکیب چند نت ساده و ترکیبی در میزان استفاده میکند.

نکات مهم برای درک راحت آموزش ریتم در تنبک
اگر میخواهید که حین نواختن قطعهای چه به صورت تکنوازی و چه در همنوازیها، سرعت ثابتی داشته باشید و به اصطلاح روی ریتم سوار باشید، باید نکات خاصی را رعایت کنید. در این بخش به این نکات اشاره میکنیم.
روی سرعت نواختنتان تمرکز کنید
اصولا هنرجویان مبتدی دو دسته هستند؛ بعضی از هنرجویان بسیار عجول هستند و همین سرعت ایجاد ریتم را مختل میکند. از طرف دیگر برخی از هنرجویان نیز بسیار کند و آرام عمل میکنند. به طور کلی ریتم تنبک باید منظم باشد، نه خیلی سریع و باعجله و نه خیلی کند و آهسته. یکنواخت نواختن، باعث میشود که ضربها فاصلهی مساوی داشته باشند که در این صورت ریتم از بین نمیرود.
با شمارش همراه شوید
در حین نواختن، حتماً ضربها را بشمارید. این کار به شما کمک میکند ضربهای قوی و ضعیف را بشناسید و به ریتم وفادار بمانید. به طور کلی برای اینکه از ریتم جا نمانید، بهتر است که از همان ابتدا عادت کنید که ضربها را بشمارید.
سکوتها را رعایت کنید
فراموش نکنید که ریتم فقط صدا نیست، بلکه سکوت و وقفهها نیز نقش مهمی در ریتم قطعه دارند، پس حواستان به سکوتها نیز باشد.
با دست زدن تمرین کنید
برای اینکه روی ریتم تنبم مسلط شوید و بدنتان با الگوی ریتمی هماهنگ شود، قبل از اجرای ریتمها روی تنبک، با دست روی میز یا ران پایتان ضرب بگیرید.

از مترونوم استفاده کنید
یکی از ابزارهای بسیار مهم و کاربردی که در آغاز یادگیری تنبک یا هر ساز دیگری به شما در رعایت ریتم کمک میکند، مترونوم است. مترونوم، ضربها را با صدای تیکتاک مشخص میکند. ضمن اینکه امکان تغییر سرعت در این ابزار وجود دارد و به مروز زمان میتوانید با تنظیم مترونوم روی سرعت بالاتر، سرعت نواختنتان را بیشتر کنید. به طور کلی استفاده از مترونوم برای تمرین تنبک اهمیت زیادی دارد.
نتیجهگیری
درنهایت باید گفت که ریتم، زیربنای نوازندگی تنبک است. بدون شک آموزش ریتم در تنبک از آغاز یادگیری موسیقی، باعث افزایش پیشرفتتان در تکنیک و هماهنگی بسیار سریعتر شما میشود. یادتان باشد که یادگیری ریتم تنبک تنها با تمرین مداوم و دقیق به دست میآید. اگر از ریتمهای ساده شروع کنید، با شمردن و مترونوم آموزش را پیش ببرید، به تدریج ریتمهای پیچیدهتر را هم یاد میگیرید. در یک کلام باید بگوییم که عجله نکنید و با صبر و آرامش پیش بروید و اجازه دهید که خود ریتم، راهنمای شما در مسیر نوازندگیتان باشد.

البته که یادگیری ریتم، مستلزم تمرین زیاد، روزانه و همچنین آموزش زیر نظر استاد است. چونکه ریتم در پایهایترین بحث موسیقایی است و به نوعی حکم سنگبنا را دارد. پس اینکه این سنگبنا چطور و به چه شکلی گذاشته شود و پیریزی شود، بسیار مهم است. یک استاد خوب قطعا به شما در این فرآیند کمک زیادی میکند و نمیگذارد که شما از مسیر منحرف شوید. در نهایت اگر دنبال چنین استادی هستید، ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان دست شما را در دست این اساتید میگذاریم. ما در وب نوازان با اساتیدی همکاری میکنیم که از نظر علمی، تجربه و اخلاقی مورد اعتماد هستند و از این نظر جای هیچگونه نگرانیای وجود ندارد. فقط کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند و به شما در انتخاب استاد کمک کنند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


