برای بررسی تاریخچه نت موسیقی و چگونگی پیدایش نت، باید یک سفر در دل تاریخ موسیقی بکنیم. همهی ما میدانیم که موسیقی یکی از قدیمیترین هنرهای بشر است. یعنی قبل از اینکه انسان بتواند موسیقی را ثبت کند، آواز میخواند و ساز میزد. اما چه اتفاقی افتاد که بشر به فکر اختراع سیستمی برای ثبت موسیقی افتاد؟
موسیقی شفاهی و آموزش سینهبهسینهی آن با خطر بزرگ فراموشی و تغییر، دست به گریبان بود، به همین دلیل موسیقیدانان همیشه دنبال راهی برای ثبت موسیقی بودند. در این مقاله به طور کامل به این موضوع میپردازیم و تاریخچه نت نویسی را در موسیقی غربی و ایرانی بررسی میکنیم. اگر به تازگی آموزش موسیقی را شروع کردهاید، آشنایی با این موضوع، آموزش تئوری موسیقی و درک آن را برایتان آسانتر میکند.
بررسی تاریخچه نت موسیقی
همانطور که اشاره کردیم، آموزش موسیقی برای سالیان طولانی به صورت شفاهی و سینهبهسینه بود. استادان، ملودیها و قطعات را برای شاگردان اجرا میکردند و شاگردها با تکرار و تمرین زیاد آن را به خاطر میسپردند. این روش اگرچه برای انتقال موسیقی مؤثر بود، اما محدودیتهای زیادی داشت.
اگر نوازنده یا خوانندهای از دنیا میرفت یا قطعهای فراموش میشد، آن موسیقی نیز برای همیشه از بین میرفت. همین نیاز به ثبت و حفظ آثار موسیقایی، باعث شد که انسان به تدریج به فکر ابداع روشی برای نوشتن موسیقی بیفتد. روشی که امروزه آن را با نام «نتنگاری» میشناسیم.
نتنگاری در واقع زبان نوشتاری موسیقی است؛ زبانی که به کمک آن میتوان صداها، ریتمها و سکوتها را ثبت کرد و آنها را به نوازندگان و نسلهای بعدی انتقال داد.
تاریخچه پیدایش نت
امروزه نت و نت نگاری آنقدر پدیدهی عادی و معمولی به نظر میرسد که شاید یک هنرجوی مبتدی نداند که چه مسیری طی شده تا نت و زبان موسیقایی شکل گرفته است. درواقع این زبان نتیجه قرنها تلاش، آزمون و خطا و تحول است. در ادامه به طور کامل به تاریخچه نت نویسی میپردازیم.
نت در تمدنهای باستان
قدیمیترین شواهد مربوط به ثبت موسیقی به چند هزار سال پیش بازمیگردد. پژوهشگران لوحهای گلی متعلق به تمدن بینالنهرین را کشف کردهاند که روی آنها نشانههایی مرتبط با موسیقی دیده میشود. این آثار که قدمتی بیش از سه هزار سال دارند، از نخستین تلاشهای بشر برای ثبت نغمهها محسوب میشوند.
در یونان باستان نیز نوعی سیستم نتنویسی وجود داشت. یونانیان برای نمایش ارتفاع صداها از حروف و نشانههای خاص استفاده میکردند. هرچند این سیستم با نت نگاری امروزی تفاوت زیادی داشت، اما گامی مهم در مسیر شکلگیری زبان نوشتاری موسیقی به شمار میرفت.
از تمدنهای چین و هند و مصر هم، آثار و نشانههایی مبنی بر ثبت موسیقی با علائم خاصی پیدا شده است. با این همه، هنوز موسیقی به معنای کامل خود، امکان ثبت شدن پیدا نکرده بود.
نت نگاری در قرون وسطی
در قرون وسطی، موسیقی منحصر به کلیساها شد و کلیسا وظیفهی آموزش، تعلیم و ثبت موسیقی را بر عهده داشت. در این دوران، موسیقی محدود به موسیقی مذهبی بود که شامل سرودهای مذهبی و روحانی بود که به شکل گروهی در کلیساها خوانده میشد. برای مراسمهای مختلف، سرودهای متنوعی وجود داشت که سرودخوانان باید تمامی آن ها را حفظ میکردند. در موسیقی مذهبی، ساز نقشی نداشت و همه چیز به سرود ختم میشد که به سرودهای گریگوریایی معروف بودند.
کشیشها و راهبها وظیفهی آموزش سرودهای مختلف را به راهب ها و راهبههای جوان داشتند. این مسئله زمانی با محدودیت مواجه شد و کلیسا به اهمیت ثبت موسیقی پی برد که تعداد سرودها زیاد شد. به همین دلیل به خاطر سپردن آنها سخت بود. ضمن اینکه در بخشهای مختلف اروپا، تغییرات زیادی در ملودی سرودها ایجاد شد. این درحالی بود که کلیسا معتقد بود که در تمامی مناطق، سرودها به شکل یکسان و دقیق، اجرا شوند.
به همین دلیل، برای ثبت سرودها تلاشهایی صورت گرفت. در ابتدا، علائمی به نام نوما (Neume) بالای کلمات نوشته میشد. این نشانهها تنها جهت حرکت ملودی را مشخص میکردند و هنوز ارتفاع دقیق صداها را نشان نمیدادند. به بیان ساده، نوماها به خواننده میگفتند که صدا باید بالاتر یا پایینتر برود، اما فاصله دقیق میان نتها مشخص نبود. اگرچه این روش کامل نبود، اما گام بزرگی در مسیر ثبت موسیقی محسوب میشد و راه را برای سیستمهای دقیقتر هموار کرد.

گوئیدو دارتسو؛ مخترع نت موسیقی
در قرن یازدهم میلادی، راهبی ایتالیایی به نام گوئیدو دارتسو (Guido d’Arezzo) تحولی عظیم در نتنگاری ایجاد کرد. بسیاری از مورخان موسیقی، او را یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخ موسیقی میدانند.
گوئیدو دارتسو متوجه مشکلات سرودخوانان در به خاطرسپاری ملودیها و همچنین تغییر و تحولاتی که یک ملودی در شهرها و کشورهای مختلف پیدا میکرد، شده بود. به همین دلیل او دنبال راهی میگشت تا بتواند این فرآیند را سادهتر کند. دارتسو به این فکر میکرد که چطور میتوان موسیقی را ثبت کرد و روی کاغذ نوشت؟
در نهایت او برای اولین بار خطوطی را به کار گرفت که نتها روی آنها قرار میگرفتند. این خطوط به خوانندگان کمک میکردند ارتفاع صداها را با دقت بیشتری تشخیص دهند. سیستم او بعدها تکامل پیدا کرد و به حامل پنج خطی امروزی تبدیل شد.
با این حال، چیزی که باعث شد، نام گوئیدو در تاریخ موسیقی، ماندگار شود، ابداع نتهای موسیقی بود. درواقع گوئیدو، بالاخره راهی برای ثبت دقیقتر موسیقی پیدا کرد. او به کمک یک شعر و سرود مذهبی، هجاهای 6 تایی را برای ثبت موسیقی پیشنهاد داد و به این شکل نتها ابداع شدند. گوئیدو نتهای«اوت ر می فا سل لا» را برای ثبت موسیقی روی خطوط حامل به کار گرفت. به این شکل نه تنها بالا و پایین بودن صدا مشخص میشد بلکه جای دقیق نتها هم مشخص بود. بعدها برای تلفظ راحتتر، نت اوت به دو تغییر کرد و نت سی هم به 6 نت قبلی اضافه شد و الفبای موسیقی تکمیل شد. به این شکل نام گوئیدو دارتسو به عنوان مخترع نت موسیقی در تاریخ موسیقی ماندگار شد.

تحولات نت موسیقی در دوران رنسانس
در بررسی تاریخچه نت موسیقی نباید دوران مهم رنسانس را نادیده گرفت. دورانی که همراه با تحولات عظیم در تاریخ اروپا بود. این تحولات به هنر و موسیقی هم رسید و موسیقی از نظر ریتم پیچیدهتر شد. به همین دلیل نیاز به سیستمی برای نمایش دقیق کشش زمانی نتها احساس شد.
در این دوران شکل ظاهری نتها به تدریج تغییر کرد و نتهای گرد، سفید و سیاه و … به وجود آمدند. هر کدام از این نتها ارزش زمانی متفاوتی داشتند و به آهنگساز اجازه میدادند ریتمهای متنوعتری را ثبت کنند. همچنین سکوتها نیز دارای نمادهای مخصوص شدند تا مشخص شود در چه بخشهایی نباید صدایی اجرا شود.
نتنگاری و شکوفایی موسیقی کلاسیک
با کاملتر شدن سیستم نتنگاری، آهنگسازان بزرگ توانستند آثار خود را با جزئیات بسیار بیشتری ثبت کنند. به همین دلیل است که امروزه موسیقیدانان میتوانند آثار آهنگسازان بزرگی مانند باخ، موتزارت، بتهوون و … را مطالعه کنند و بنوازند.
به عبارت دیگر، اگر سیستم نت نگاری وجود نداشت، احتمالاً بخش بزرگی از میراث موسیقی جهان از بین میرفت. نتها به آهنگسازان این امکان را دادند که آثارشان قرنها پس از مرگشان نیز زنده بماند.

تاریخچهی نت نگاری در ایران
موسیقی ایرانی قرنهای طولانی به صورت شفاهی و سینهبهسینه منتقل شده است. استادان، ظرایف اجرایی را به صورت مستقیم به شاگردان خود آموزش میدادند و شاگردان نیز با تکرار، شنیدن و تمرین فراوان آنها را فرا میگرفتند. به همین دلیل حافظه، دقت شنیداری و ارتباط نزدیک میان استاد و هنرجو نقش بسیار مهمی در حفظ و انتقال موسیقی ایرانی داشت.
نخستین تلاشها برای ثبت موسیقی ایرانی
با این حال، در تاریخ ایران تلاشهایی برای ثبت و دستهبندی دانش موسیقی نیز انجام شده است. از قرون اولیهی اسلامی، دانشمندانی مانند ابونصر فارابی و صفیالدین اَرمَوی دربارهی نظریهی موسیقی کتابهایی نوشتند و برای توضیح فواصل، مقامها و ساختارهای موسیقایی از نشانهها و روشهای مختلف استفاده کردند. هرچند این شیوهها با نتنویسی امروزی تفاوت داشتند، اما میتوان آنها را از نخستین تلاشها برای ثبت مکتوب مفاهیم موسیقایی دانست.
در سدههای میانی نیز موسیقیدانان و نظریهپردازان ایرانی به مطالعه و ثبت مبانی موسیقی ادامه دادند. در آثار عبدالقادر مراغی، یکی از مهمترین موسیقیدانان قرن هشتم و نهم هجری، اطلاعات ارزشمندی دربارهی مقامها، ریتمها و شیوههای اجرای موسیقی ثبت شده است. این آثار امروزه از مهمترین منابع شناخت موسیقی ایران در دورههای گذشته به شمار میروند.

با وجود این تلاشها، موسیقی ایرانی تا مدتها فاقد یک سیستم نتنویسی فراگیر و استاندارد بود. به همین دلیل بخش بزرگی از میراث موسیقی ایران همچنان از طریق آموزش شفاهی حفظ میشد. این شیوه اگرچه باعث انتقال بسیاری از ظرایف اجرایی میشد، اما خطر فراموش شدن یا تغییر برخی آثار را نیز به همراه داشت.
ردیف موسیقی ایرانی
موسیقی ایرانی در گذشته بر پایهی نظام مقامها شکل گرفته بود. هر مقام مجموعهای از الگوهای ملودیک، فواصل و ویژگیهای خاص خود را داشت و نوازندگان و خوانندگان بر اساس آن به اجرای موسیقی میپرداختند. در طول زمان، این نظام دستخوش تغییراتی شد و به تدریج ساختار دستگاهی موسیقی ایران شکل گرفت.
در دورهی قاجار، بسیاری از ملودیها و قطعات ارزشمند موسیقی ایرانی توسط استادان بزرگ گردآوری و ساماندهی شدند و مجموعهای را به وجود آوردند که امروزه با نام «ردیف» شناخته میشود. ردیف شامل صدها گوشه است که در قالب هفت دستگاه و پنج آواز دستهبندی شدهاند.
از آنجا که ردیف و دستگاههای موسیقی ایرانی تا مدتها به صورت شفاهی آموزش داده میشدند، هیچ شیوهی واحد و فراگیری برای ثبت دقیق آنها وجود نداشت. استادان موسیقی، ظرایف اجرایی، تحریرها و ویژگیهای هر گوشه را با اجرای عملی به شاگردان خود منتقل میکردند. همین موضوع باعث شد که نقش حافظه و آموزش شنیداری در موسیقی ایرانی بسیار پررنگتر از موسیقی غربی باشد. از جملهی این اساتید باید به میرزا عبدالله اشاره کرد که در آموزش و انتقال ردیف موسیقی ایرانی به نسلهای بعدی، نقش بسیار مهمی ایفا کرده است.

نت نویسی موسیقی ایرانی
در دوران قاجار، موسیو لومر فرانسوی به دعوت دولت قاجار به ایران آمد تا در مدرسهی نظام به آموزش موسیقی نظامی بپردازد. موسیو لومر بدون هیچ پیش زمینهای دربارهی موسیقی و زبان ایرانی شروع به آموزش موسیقی به شیوهی نت نویسی غربی کرد. به تدریج نتنویسی وارد فضای موسیقی کشور شد. یکی از چهرههای تأثیرگذار در این زمینه علینقی وزیری بود که تلاش کرد از نتنویسی غربی برای آموزش و ثبت موسیقی ایرانی استفاده کند. او معتقد بود که ثبت مکتوب آثار موسیقی میتواند به حفظ و گسترش این هنر کمک کند. اما یک مشکل مهم وجود داشت و آن هم تفاوت برخی فواصل در موسیقی ایرانی و موسیقی غربی بود که کار نتنویسی موسیقی ایرانی را دچار مشکل میکرد. در موسیقی ایرانی ربع پرده وجود دارد که موسیقی غربی فاقد این فاصله است. برای رفع این مشکل علینقی وزیری علامتهای کرن و سری را ابداع کرد. درواقع کلنل علینقی وزیری آموزش آکادمیک موسیقی را در پیش گرفت و از همان زمان اولین نت نویسی در موسیقی ایرانی انجام شد.

پس از آن، بسیاری از موسیقیدانان و پژوهشگران ایرانی به نتنگاری ردیفها و آثار ارزشمند موسیقی ایرانی پرداختند. ردیفهای اساتیدی مانند میرزا عبدالله، آقا حسینقلی و دیگر بزرگان موسیقی ایران به تدریج مکتوب شدند و در اختیار هنرجویان و پژوهشگران قرار گرفتند. این اتفاق نقش مهمی در حفظ میراث موسیقی ایرانی و انتقال آن به نسلهای بعدی داشت.
امروزه نتنگاری بخش مهمی از آموزش موسیقی در ایران به شمار میرود. هنرجویان از همان مراحل ابتدایی با نتخوانی آشنا میشوند و بسیاری از آثار موسیقی ایرانی و جهانی به صورت مکتوب در دسترس هستند. با این حال، آموزش شنیداری و انتقال شفاهی همچنان جایگاه ویژهای در موسیقی ایرانی دارد؛ زیرا بسیاری از ظرایف اجرایی، احساس و بیان موسیقایی تنها از طریق شنیدن و ارتباط مستقیم با استاد به بهترین شکل منتقل میشوند.
نتیجهگیری
تاریخچه نت موسیقی و نتنگاری، داستان تلاش انسان برای حفظ و انتقال موسیقی است. از نشانههای ابتدایی روی لوحهای گلی تا نرمافزارهای پیشرفته امروزی، هدف همیشه یک چیز بوده است: ثبت صداها برای آیندگان.
نت نگاری باعث شد موسیقی از مرز زمان عبور کند و آثار آهنگسازان و نوازندگان در طول قرنها باقی بماند. امروزه نت تنها مجموعهای از علائم روی کاغذ نیست؛ بلکه زبانی جهانی است که موسیقیدانان سراسر دنیا با آن ارتباط برقرار میکنند.
در کنار رشد و پیشرفت شیوههای ثبت و نگهداری نت، شیوههای آموزش موسیقی نیز متنوع شده است. آموزش آنلاین موسیقی یکی از روشهای کمهزینه و مقرون به صرفه است. در این شیوهی آموزشی شما بدون محدودیت مکانی و زمانی میتوانید از گوشهی خانهتان در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید.

ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان با همکاری اساتید باتجربه و اخلاق مدارمان کنار شما هستیم تا به سادگی و بدون دغدغه موسیقی یاد بگیرید.
لازم به ذکر است که روز و ساعت کلاس با توجه به زمانهای خالی شما و استاد هماهنگ میشود و کلاسها نیز آنلاین و کاملا خصوصی است و فقط شما و استاد در کلاس حضور دارید.
برای دریافت راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی میتوانید روی کمک و راهنماییهای کارشناسان ما حساب باز کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


