ساز شمشال از سازهای بومی منطقهی کردستان است و در موسیقی فولکلور کردی، هم به عنوان ساز همراه و هم برای تکنوازی استفاده میشود. پس اگر موقع گوش کردن به موسیقی کردی صدای نوعی ساز بادی را شنیدید که حالوهوای متفاوتی از نیِ هفت بند داشت؛ بدانید که با صدای شمشال مواجه هستید. شمشال صدایی گرم، نسبتاً بم و گاهی گرفته دارد که انگار با فضای کوهستانی کردستان پیوند خورده است.
در این مطلب به طور کامل این ساز را معرفی و به اجزای آن، شیوهی نواختن و تفاوتش با نی هفت بند میپردازیم. اگر به تازگی آموزش نی را شروع کردهاید، بد نیست که این نوع از ساز نی را هم بشناسید.
معرفی ساز شمشال
همانطورکه گفتیم، شمشال سازی بادی و بدون زبانه است؛ یعنی برخلاف سازهایی مثل سرنا که دارای زبانه هستند، صدای شمشال با دمیدن مستقیم هوا و برخورد جریان هوا با لبه دهانه ساز تولید میشود.
این ساز بیشتر با موسیقی کردی و بهخصوص موسیقی مناطق غرب ایران شناخته میشود و در اجرای مقامها و نغمههای محلی کاربرد دارد. صدای شمشال معمولاً حالتی نرم، گرم و نسبتاً بم است و همین ویژگی باعث شده که در کنار آواز و سازهای کوبهای، رنگ صوتی ویژهای ایجاد کند.
هر چند که از نظر ساختمان و اجزا ساز سادهای است ولی نواختن آن نسبتا سخت است. درواقع تعداد قطعات ساز زیاد نیست و خبری از کلیدها و مکانیزمهای پیچیده نیست؛ اما کنترل نفس، نحوه قرار گرفتن ساز روی لبها و انگشتگذاری، همگی به تمرین و تجربه نیاز دارند. به طور کلی شمشال ساز سادهای است اما همین ساز ساده میتواند با تکنیکهای نوازندگی مختلف، رنگ صوتی و بیان بسیار متنوعی ایجاد کند.
این ساز در گذشته در میان چوپانان و نوازندگان مناطق کردنشین رواج داشته و در مراسم، آیینها و اجرای مقامهای کردی مورد استفاده قرار میگرفته است.

ساختار شمشال چگونه است؟
به طور کلی ساز شمشال یک لولهی باریک و توخالی است که حدودا بین 40 تا 50 سانتیمتر طول دارد. برای ساخت این ساز در دورههای مختلف از مواد گوناگونی استفاده میشده است. نی طبیعی، چوب، استخوان و بعدها هم فلز، موادی هستند که شمشال از آنها ساخته شده است. امروزه این ساز، بیشتر از آلیاژ برنج ساخته میشود.
روی بدنه ساز معمولاً شش سوراخ در قسمت جلو و یک سوراخ در پشت قرار دارد. همین سوراخها به نوازنده اجازه میدهند طول مؤثر ستون هوای داخل ساز را تغییر دهد و در نتیجه صداهای زیر و بم مختلفی تولید کند.
شمشال چگونه نواخته میشود؟
یکی از مهمترین تفاوتهای شمشال با بسیاری از سازهای بادی، نحوه نواختن یا دمیدن نفس در آن است. شیوهی نواختن شمشال به صورت لبی است. به این صورت که، ساز به شکل مایل نسبت به صورت قرار میگیرد و نوازنده جریان هوا را به سمت لبهی دهانه هدایت میکند. برخورد هوا با لبه ساز باعث ایجاد ارتعاش در ستون هوا و در نتیجه تولید صدا میشود. بنابراین کیفیت صدای شمشال تا حد زیادی به کنترل نفس و نحوه دمیدن نوازنده وابسته است.
نوازنده حین دمیدن نفس، با باز و بسته کردن سوراخهای ساز، طول ستون هوای مرتعش را تغییر میدهد و به این ترتیب نتهای مختلف را تولید میکند.
یکی از تکنیکهای مهم در شمشالنوازی نفسبرگردان یا دمکش است. در این روش نوازنده تلاش میکند جریان صدای ساز را بدون قطع شدن ادامه دهد؛ یعنی در حالی که هوا از دهان وارد ساز میشود، نوازنده از راه بینی نفس میگیرد و هوای ذخیرهشده در دهان را به سمت ساز هدایت میکند. این تکنیک باعث ایجاد صدایی ممتد و تقریباً بدون وقفه میشود. به همین دلیل، کسی که میخواهد شمشال یاد بگیرد، باید روی انگشتگذاری، تنفس، کنترل فشار هوا، حالت لبها و پیوستگی صدا کار کند.

تفاوت شمشال و نی هفت بند چیست؟
شاید در نگاه اول نتوانید به تفاوت شمشال و نی هفتبند پی ببرید ولی این دو ساز در بسیاری از جزئیات با هم متفاوت هستند. هر دو این سازها، سازی بادی و بدون زبانه و به شکل یک لولهی خالی هستند. هوا داخل آن به جریان میافتد و تولید صدا به جریان هوا و تغییر طول ستون هوای داخل ساز وابسته است. این کلیت هر دو ساز است ولی تفاوتهای خاصی با هم دارند که در این بخش به آنها میپردازیم:
ساختار و تعداد سوراخها
در نمونههای رایج شمشال، شش سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت ساز دیده میشود؛ درحالی که نی هفتبند مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران معمولاً پنج سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت دارد.
فرم و شیوه نواختن
یکی از مهمترین تفاوت شمشال با نی هفت بند، شیوهی نواختن آنها است. همانطورکه میدانید نی هفت بند به شیوهی دندانی نواخته میشود ولی شمشال هم مانند ساز للوا به شکل لبی نواخته میشود. یعنی به شکل مایل روی لبها قرار میگیرد و هوا به لبه دهانه هدایت میشود. درحالیکه نی هفتبند، معمولاً بین دندانها قرار میگیرد و نوازنده با تکنیک خاص دهان و زبان، جریان هوا را وارد ساز میکند.
جایگاه فرهنگی و موسیقایی
نی هفتبند امروزی بیش از هر چیز با موسیقی دستگاهی و ردیف ایرانی شناخته میشود و در کنار سازهایی مانند تار، سهتار، سنتور و کمانچه حضور دارد. در مقابل، شمشال بیشتر با موسیقی محلی و بهخصوص موسیقی کردی شناخته میشود.
ساختار
از نظر ساختمان نیز نی هفتبند بهطور مشخص از ساقه نی ساخته میشود که دارای هفت بند و شش گره است؛ در حالی که شمشال الزاماً به این ساختار محدود نیست و نمونههای آن از مواد و با فرمهای متفاوت ساخته میشوند.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، ساز شمشال به عنوان ساز بومی کردستان، از نظر ظاهری ساز پیچیدهای نیست و به شکل یک لوله با چند سوراخ و دهانه است ولی نواختن آن تکنیکهای خاصی دارد.
درواقع صدای شمشال فقط نتیجهی عبور هوا از یک لوله نیست؛ بلکه شیوه نفسگیری نوازنده، انگشتگذاری، حالت لبها و تکنیکهایی مانند نفسبرگردان، همگی در شکلگیری صدای گرمی که از آن شنیده میشود، نقش دارند.
شمشال و نی هفت بند تفاوتهایی با هم دارند و هر کدام مختص یک سنت موسیقایی خاصی هستند. اگر نی هفتبند را بیشتر با صدای موسیقی دستگاهی ایران به یاد میآوریم، شمشال را میتوان یکی از صداهای ماندگار موسیقی کردی دانست؛ سازی که سادگی ظاهریاش، در مقابل، دنیای بزرگی از تکنیک، فرهنگ و احساس را در خود جای داده است.

در نهایت اگر دوست دارید که یادگیری نی را شروع کنید و یا اگر به هر ساز دیگری علاقه دارید، میتوانید روی کمک ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان حساب باز کنید. ما با شیوهی آموزش آنلاین موسیقی به شما در هر نقطه از جهان که باشید خدمات مناسب و باکیفیتی ارائه میدهیم. برای ما فرقی ندارد که شما در کجای جهان هستید، چون میتوانید به سادگی و بدون محدودیت مکانی و زمانی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. کلاسهای ما به شکل آنلاین، تصویری و کاملا خصوصی برگزار میشود و در کلاس فقط شما و استاد حضور دارید.
کلاسهای شما در پلتفرم مخصوصی که برای برگزاری کلاس موسیقی طراحی شده است، برگزار میشود و به همین دلیل نگران کیفیت صدا و تصویر نباشید. همچنین شما در طول ترم توسط پشتیبانهای ما، راهنمایی و هدایت میشوید و مراحل پیشرفتتان به شکل مداوم ارزیابی میشود.
اگر سوال و ابهامی دارید فقط کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس برقرار کنند و به سوالات شما پاسخ دهند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


