به عنوان هنرجوی مبتدی قطعا برایتان جالب است که دربارهی کوک ایرانی پیانو بیشتر بدانید. زیرا وقتی حرف از پیانو و پیانونوازی میشود، ذهنها سمت سمفونیهای بتهوون، موتسارت و شاهکارهای شوپن و شوبرت میرود. شکی نیست که موسیقی کلاسیک غربی پیوند عمیقی با پیانو دارد و تاریخ موسیقی جهان مدیون پیانیستهای قهار غربی است. با این همه وقتی آهنگ «ای ایران» یا «الهه ناز» را میشنوید چه احساسی پیدا میکنید؟ «بهار دلنشین» چه حسی را به شما منتقل میکند؟ قطعهی «غوغای ستارگان»، روح شما را تا کجای جهان هستی پرواز میدهد؟ و آیا قطعهی «باران عشق»، جان شما را هم نوازش میکند؟
احتمالا وقتی برای اولین بار این قطعات را شنیدید، توانستید که ردپای موسیقی ایرانی را در آنها پیدا کنید. ولی واقعا چطور یک سازی با ریشهی غربی میتواند، تا به این اندازه زیبا و دلنشین، روایتگر نغمههای شرقی باشد؟پیانو به عنوان یک ساز غربی با کوک و ساختار مشخص، چطور توانسته با موسیقی دستگاهی ایرانی پیوند بخورد تا جایی که سبک خاص ایرانی را ایجاد کند؟ برای درک این ماجرا، باید کمی به عقب برگردیم؛ به روزهایی که هنوز پیانو و زبان کلاویهها برای ایرانیان ناشناخته بود.
کوک ایرانی پیانو چه زمانی ایجاد شد؟
شما در فرآیند آموزش پیانو اگر قصد نواختن موسیقی دستگاهی ایرانی را داشته باشید ناچار هستید که کوک ساز را به کوک متناسب با دستگاههای موسیقی ایرانی تغییر دهید. زیرا این کوک با کوک رایجی که نوازندگان کلاسیک برای نواختن ساز پیانو از آن استفاده میکنند تفاوتهای زیادی دارد. حالا جالب است که ماجرای تغییر کوک پیانو را هم بدانید.
ساز پیانو اولین بار در سال 1806 در دوران فتحعلی شاه به ایران وارد شد. این ساز به نوعی پیشکش ناپلئون به دربار شاه قاجار بود. از آنجاییکه زبان این ساز برای موسیقیدانان ایرانی ناشناخته بود. این ساز تا سالهای بسیار طولانی فقط به عنوان یک وسیلهی زینتی باشکوه در گوشهای از تالار سلطنتی نگهداری میشد.
سالها بعد، زمانی که ناصرالدین شاه به پاریس سفرکرد، با انواع مدرنی از ساز پیانو روبهرو شد. همین رویارویی باعث شد تا او به یاد ساز گرانقیمت و باشکوهی که گوشهی دربارش را مزین کرده بود بیفتد. به همین دلیل در همان سفر، دستور خرید چهار پیانوی جدید را داد. به نوعی این پیانوها، سوغاتی شاه از فرنگ بود. مدل و شرکت سازندهی این پیانوها مشخص نیست اما به احتمال زیاد آنها از برند محبوب فرانسوی «پله یل» بودند.
بالاخره، سوغاتیهای شاه به دربار رسیدند، اما در آن زمان هیچ نوازندهی پیانویی در ایران وجود نداشت. نخستین فردی که پشت این ساز نشست و تلاش کرد که آن را بنوازد، «محمد صادق خان سرور الملک» نوازنده سنتور دربار ناصرالدین شاه بود. او پس از اندکی تلاش و ضربه زدن روی کلاویههای پیانو گفت که این ساز روی دستگاه «ماهور» کوک شده است.
صادق خان سرورالملک، نخستین فردی بود که کوک پیانو را به سبک ایرانی تغییر داد و با آن دستگاه شور را نواخت. به این ترتیب میتوان از او به عنوان نخستین نوازنده پیانو در ایران نام برد.
جالب است بدانید که نخستین پیانیست زن ایرانی هم، دختر ناصرالدین شاه «عصمت الدوله» بود. او نوازندگی این ساز را از سرورالملک آموخت و به علت علاقه و استعداد زیادی که در موسیقی داشت به سرعت پیشرفت کرد و مورد توجه و تحسین همه اطرافیان قرار گرفت.
منظور ازکوک پیانو ایرانی چیست و چه تفاوتی با کوک استاندارد پیانو دارد؟
همانطورکه میدانید، کوک به معنای رساندن فرکانس سیمهای ساز به میزان استاندارد است. پیانو هم یک وسیلهی مکانیکی است که از تعداد زیادی سیم و بیشتر از شش هزار قطعه مکانیکی دیگر تشکیل شده است. به همین منظور برای اینکه صدای خوبی از ساز تولید شود تمام این اجزا باید با هماهنگی و تنظیمات دقیقی کنار یکدیگر قرار بگیرند.
به طور معمول، هر نت پیانو شامل یک الی سه سیم است و هر یک از این سیمها به یک تیونینگ بلاک متصل هستند. تیونینگها قطعاتی فلزی و استوانهای شکل هستند و داخل صفحه چدنی یا پلاک فرو رفته قرار دارند. سیمهای پیانو با توجه به طول، ضخامت، جنس و عملکرد، تفاوتهایی با یکدیگر دارند. این سیمها در قسمتهای مختلف ساز قرار میگیرند و به سه دسته تقسیم میشوند:
- Base یا سیمهای پایین؛
- Middle یا سیمهای وسط؛
- High note’s یا قسمت بالا.
برای اینکه هر کدام از سیمهای پیانو صدای مورد نظر را تولید کنند، باید تحت کشش و کوک خاصی قرار بگیرند، به اصطلاح دارای فرکانس خاصی شوند. به طور کلی کوک پیانو ثابت است و براساس نیمپردهها تنظیم میشود، درحالیکه سازهای ایرانی بیشتر بر اساس ربعپردهها و فواصل خاص دستگاهها کوک میشوند.
به همین دلیل، وقتی نوازندگان ایرانی با پیانو آشنا شدند، خیلی زود متوجه شدند که اگر بخواهند با آن موسیقی ایرانی بنوازند، باید راهی پیدا کنند. چرا که دستگاهها و گوشههای ایرانی بر اساس فواصل خاصی شکل گرفتهاند که روی پیانو وجود ندارد. این ابتکار آغاز راهی بود که بعدها به شکلگیری سبک پیانو ایرانی منجر شد. البته همه ی این موارد که گفته شد، دررابطه با پیانو آکوستیک بود، زیرا همان طورکه میدانید پیانو دیجیتال نیازی به کوک ندارد و از این نظر کوک ایرانی پیانو دیجیتال، معنایی ندارد.
انواع کوک پیانو ایرانی کداماند؟
نبودن تعداد صوتهای مورد نیاز در موسیقی ایرانی را میتوان با جا دادن هفده صوت ایرانی در دوازده کلید پیانو و ایجاد پنج گام دیاتونیک نامعتدل، یا پنج کوک خاص حل کرد. این پنج کوک که هر یک با نام یکی از دستگاههای موسیقی ایرانی شناخته شدهاند بیش از صد سال پیش در بین پیانیستهای ایرانی رواج یافتهاند که عبارتند از:
- کوک شور؛
- کوک همایون؛
- کوک ماهور؛
- کوک سه گاه؛
- کوک چهارگاه.
به طورکلی با ساز پیانو میتوان دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی را به ترتیب زیر نواخت:
اجرا با کوک استاندارد پیانو
دستگاه ماهور، همایون، چهارگاه، آواز اصفهان، تا حدودی آواز دشتی و نوا که البته باید از فواصل ربع پرده چشمپوشی کرد و نواخت.
اجرا با کوک ایرانی
دستگاه شور و آواز دشتی ( به صورت کامل ) آواز افشاری ، دستگاه سه گاه ، آواز بیات ترک و قسمتهایی از دستگاههای ایرانی که میخواهیم ربع پردهها اجرا شوند.
شیوههای نوازندگی پیانو ایرانی کداماند؟
از سبکهای نوازندگی پیانو ایرانی میتوان به شیوهی «مشیر همایون شهردار» اشاره کرد. این شیوه تکمیلشدهی شیوهی پیانونوازی استاد «مرتضی محجوبی» است. در این شیوه، دو دست نوازنده به صورت اونیسون یک چیز را مینوازند و از آکوردهای دو صدایی و سه صدایی در برخی موارد استفاده میشود.
یکی از مهمترین سبکهای نوازندگی پیانو ایرانی، شیوهی «جواد معروفی» است. در این شیوه، استاد معروفی تکنیکهای نوازندگی پیانو کلاسیک را وارد پیانو ایرانی کرده است. همچنین استاد معروفی تکنیک ریز را که در تار و سنتور اجرا میشود به صورت ترومولو در اکتاو نواخته است.
کوک پیانو چه تفاوتی با کوک سازهای دیگر دارند؟
کوک پیانو آکوستیک با سایر سازها تفاوت اساسی دارد. مهمترین تفاوت این ساز هم در تعداد سیمهای آن است، تعداد سیمهای پیانو به بیش از 230 عدد میرسد. درحالیکه سایر سازهای زهی، سیمهای خیلی کمتری دارند، مثلا تعداد سیمهای گیتار شش عدد و ویولن تنها چهار سیم دارد.
در نتیجه، تعداد زیاد سیمهای این ساز، کوک آن را مشکل میکند اما در عوض جنس و مکانیزم این سیمها هم به گونهای است که ساز تا مدت طولانی میتواند کوک خود را حفظ کند. البته میزان نگه داشتن کوک در ساز پیانو هم مانند تمام سازهای دیگر به شرایط آب و هوا، رطوبت، نحوه نگهداری و … بستگی دارد. به طور میانگین حد فاصل بین دو کوک در پیانو چیزی حدود شش تا هشت ماه است.

چرا نواختن پیانو به سبک ایرانی لذتبخش است ؟
ما گنجینهای داریم به نام موسیقی ردیف دستگاهی ایران ( موسیقی سنتی یا موسیقی کلاسیک ایرانی ) و قطعات بسیار مشهوری مانند الههی ناز ، ای ایران و … بر پایهی این دستگاههای موسیقی ساخته و تنظیم شدهاند.
ما ایرانیان سالهاست که با این نغمات و قطعات خاطرهبازی کردهایم و اشعار و ترانههای ماندگار آنها را در حافظه داریم. با آنها بزرگ شدهایم و در شرایط گوناگون زمزمهشان میکنیم. به همین دلیل با یادگیری پیانو به سبک ایرانی، میتوانیم آنها را بنوازیم و لذتی مضاعف ببریم.
ضمن اینکه، موسیقی ایرانی بر پایهی احساسات و فواصل خاص شکل گرفته است. اگر این فواصل روی پیانو اجرا نشوند، شنونده ایرانی با آنها، ارتباط عاطفی لازم را پیدا نمیکند. هنرمندانی مثل محجوبی و معروفی توانستند این پیوند را برقرار کنند؛ یعنی سازی غربی را با فرهنگ و روح شرقی عجین کنند.
اساتید و نوازندگان شناختهشدهی پیانو سبک ایرانی
با گذشت زمان، هنرمندانی پیدا شدند که توانستند پیانو را با روح موسیقی ایرانی سازگار کنند که در ادامه به آنها اشاره میکنیم:
- مشیر همایون شهردار که جزء اولین کسانی بود که قطعات ایرانی را با پیانو اجرا کرد. او تلاش کرد حالوهوای آوازها و گوشههای ایرانی را به این ساز منتقل کند.
- بعدتر، استادانی مثل مرتضی محجوبی راه را ادامه دادند. محجوبی پیانیست بزرگی بود که نهتنها سبک ایرانی در نوازندگی پیانو را جا انداخت، بلکه شیوهی نتنویسی مخصوصی هم داشت (نتنویسی به خط فارسی).
- پس از او، چهرههایی مانند جواد معروفی با قطعات ماندگارشان، پیانو را بیش از پیش در دل موسیقی ایرانی جا دادند.
- همچنین موسیقیدانانی مانند محمود مفخم، انوشیروان روحانی، اردشیر روحانی و … .

نتیجهگیری
با توجه به آنچهکه شرح آن رفت، باید گفت که با شکلگیری سبک پیانو ایرانی، پیانو بخشی جدانشدنی از موسیقی ایرانی شده است. بسیاری از آهنگسازان معاصر از این سبک در آثار خود استفاده میکنند و نوازندگانی هستند که همچنان راه استادان خود را ادامه میدهند. در واقع الان دیگر مانند دوران قاجار نیستیم که پیانو برای ما فقط یک ساز غربی باشد و زبان آن را نفهمیم. زیرا وقتی در دست یک نوازندهی ایرانی قرار میگیرد، میتواند همان حسوحال آوازهای اصیل ایرانی را به شنونده منتقل کند.
درواقع به کمک کوک ایرانی پیانو، میتوان این ساز را از چهارچوب آکادمیک غربی بیرون آورد و آن را با گوش شنوندهی ایرانی سازگار کرد. با این حساب، شما هم میتوانید قطعات کلاسیک غربی را یاد بگیرید و هم به سراغ قطعات ایرانی بروید. این ترکیب، دنیای شما را وسیعتر میکند. اگر به این مسیر علاقه دارید، گوش دادن به آثار مرتضی محجوبی، جواد معروفی و دیگر بزرگان میتواند الهامبخشتان باشد.

برای ما در آکادمی موسیقی وب نوازان فرقی ندارد که شما دوست دارید، قطعات بتهوون و شوپن را بنوازید و یا گوشههای ایرانی را! زیرا ما در هر دو این سبکها را آموزش میدهیم. پس اگر دنبال آموزشگاهی میگردید که تنوع آموزشی داشته باشد و به شما این فرصت را بدهد که در موسیقی چهارگوشهی جهان بچرخید و قطعات محبوبتان را یاد بگیرید، جای درستی آمدهاید. ما به کمک اساتید باتجربه، ماهر و باسوادمان به شما کمک میکنیم که گامبهگام در این مسیر پیش بروید.
ضمن اینکه آموزشهای ما به شکل آنلاین است و این امر به شما امکان میدهد که از هرکجای دنیا بتوانید به سادگی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. شما میتوانید بعد از مطالعهی نظرات هنرجویان سابقمان با اطمینان کامل ثبتنام خود را تکمیل کنید. همچنین اگر فکر می کنید که نیاز به راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی دارید، کارشناسان ما در خدمت شما هستند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.







