بین تکنیکهای گوناگون سنتورنوازی، «ریز» یکی از مهمترین و پرکاربردترین مهارتهاست که نقش حیاتی در شکلگیری موسیقی ایرانی دارد. به همین دلیل یادگیری این تکنیک برای هنرجویان سنتور اهمیت زیادی دارد و زمانی میتوان ادعای سنتورنوازی کرد که بر تکنیک ریز تسلط کامل داشت. درواقع برای هنرجویان مبتدی، یادگیری تکنیک ریز به معنای بیان موسیقایی لطیفتر و حرفهایتر است. با این حساب شاید برایتان سوال پیش بیاید که منظور از تکنیک ریز در سنتور چیست؟ چگونه اجرا میشود؟ آیا انواع مختلفی دارد؟ دلیل اهمیت این تکنیک چیست؟ خبر خوب این است که پاسخ تمامی این سوالات را در این مقاله پیدا میکنید.
منظور از تکنیک ریز در سنتور چیست؟
بدون شک در مسیر آموزش سنتور، دیر یا زود نوبت به یادگیری تکنیک ریز میرسد و هنرجویان باید این تکنیک را یاد بگیرند. درواقع یکی از روشهای نشان دادن کشش نتها در سازهای مضرابی، استفاده از تکنیک ریز است. به این صورت که برای اجرای کشش یک نت، چند ضربه پیدرپی و سریع اجرا میشود، طوریکه صدای آن یکنواخت باشد. این تکنیک در برخی موارد برای ایجاد حالتهای خاص نیز استفاده میشود. ریز میتواند نقش ملودیک یا تزئینی داشته باشد. گاهی برای پر کردن فضای بین دو نت و گاهی برای ایجاد حس حرکت، شور یا تأکید بیشتر روی یک نت به کار میرود.
لازم به ذکر است که در اجرای این تکنیک، سرعت، فاصلهی بین مضراب زدن و ارزش زمانی نتها اهمیت خاصی دارد. به طور کلی، شروع تکنیک ریز در بیشتر موارد با مضراب راست انجام میشود و تمام کردن آن به حالت قطعهی موردنظر بستگی دارد. تعداد آن نیز میتواند از دو مضراب به بالا باشد.
چرا ریزنوازی در سنتور اهمیت دارد؟
تکنیک ریز، عنصری بنیادین در اجرای بسیاری از قطعات موسیقی ایرانی است. این تکنیک به دلایل زیر در نوازندگی سنتور، ضروری است:
- ایجاد پیوستگی صوتی: به کمک ریز، میتوان صدایی روان و یکنواخت ایجاد کرد که فضای موسیقایی را یکدستتر و دلنشینتر میکند.
- تأکید احساسی: با ریز میتوان یک نت را پررنگتر بیان کرد و احساس بیشتری به شنونده منتقل کرد.
- افزایش پویایی در نوازندگی: استفادهی متنوع از ریز، به نوازنده کمک میکند تا در اجرای قطعه، تنوع بیشتری ایجاد کند.
- ویژگی سبکی: بسیاری از ردیفهای موسیقی ایرانی و قطعات کلاسیک ایرانی بدون اجرای درست و دقیق ریز، ناقص و بیروح به نظر میرسند.

انواع ریز در سنتور
به طور کلی تکنیک ریزنوازی در سنتور به دو دسته کشش و زینت تقسیم میشود که در این بخش به آنها اشاره میکنیم.
تکنیک ریز کششی
انواع ریزهایی که در این دسته قرار دارند برای ایجاد کشش و تأکید استفاده میشود که با تکنیکهای مختلفی اجرا میشوند. در ادامه هر کدام از این تکنیکها به طور مجزا بررسی میشوند.
ریز ساده
برای اجرای این تکنیک باید مضراب چپ و راست به طور پیدرپی و سریع نواخته شود. در این نوع از ریز زدن، بین مضراب راست و چپ هیچ اختلافی نباید باشد. درواقع حین اجرای این تکنیک مضرابگذاریها باید به گونهای باشد که مشخص نشود کدام مضراب راست و کدامیک چپ است. اگر این تکنیک به درستی اجرا شود، صدای صاف و دلنشینی به گوش میرسد.
البته که اجرای این تکنیک در ابتدا سخت و چالشبرانگیز است و طبیعی است که هنرجویان مبتدی با چالش مواجه شوند. زیرا قدرت دست راست و چپ آنها یکسان نیست و معمولا چپ آنها ضعیفتر است. تنها راهحل این مسئله هم تقویت دست چپ و مضراب زدن با آن است. همچنین بسیاری از افراد نیز با مچ خود مضراب نمیزنند که این امر باعث میشود که تکنیکی ننوازند.
ریز ساده همیشه با دست راست شروع میشود و پایان یافتن آن در وسط قطعه با دست چپ و در انتهای قطعه با دست راست است. همچنین اگر در وسط قطعه سکوت داشته باشیم ریز ساده با مضراب راست تمام میشود.
ریز با چپ
در بعضی موارد شروع تکنیک ریزنوازی در سنتور با مضراب راست امکانپذیر نیست. زیرا مضراب راست قبل از شروع ریز در حال اجرای نت دیگری بوده و نمیتواند بلافاصله برای ریز زدن آماده شود. از طرف دیگر گاهی نوازنده در حال تغییر پوزیسیون از بم به زیر است. در این حالت، نت اول پوزیسیون زیر، معمولا با مضراب چپ شروع میشود که اگر نوازنده بخواهد آن را با ریز اجرا کند، باید با مضراب چپ شروع کند، مخصوصا در پاساژهای سریع. در نتیجه ریز را به صورت ریز مجزا و ابتدا با مضراب چپ شروع خواهیم کرد.

ریز لگاتو (ملایم)
وقتی چند کشش متوالی و پی در پی را با ریز ساده بنوازید و ریزها را به هم متصل کنید، ریز لگاتو نواختهاید. در ریز لگاتو باید همهی مضرابها با هم برابر باشند که تغییر نتها در آن مشخص نباشد.

ریز پیوسته
از دیگر انواع ریز در سنتور، ریز پیوسته است که جزء مهمترین و پایهایترین تکنیکهای سنتور به شمار میرود و تا حد زیادی هم مشکل است. ریز پیوسته شبیه ریز لگاتو است اما مضراب اول آن قوی و آکساندار نواخته میشود. تمام سه لا چنگها در اجرای این ریز باید مساوی باشند. تنها مضراب اول قوی زده میشود و حالت مطبوعی ایجاد میکند. خوب است بدانید که یادگیری این تکنیک کمی دشوار است و به تمرین زیادی نیاز دارد.
ریزهای زینت
هدف از اجرای ریزهای زینت، ایجاد زیبایی و گوشنوازترکردن قطعه است که به دو دسته تقسیم میشود.
ریز سه تایی یا شلال
برای ریز شلال یا سه تایی، قبل از نت اصلی باید دو مضراب پیدرپی و بسیار سریع راست و چپ بزنید. این مضرابها که حکم پیشدرامد را دارد باید به صورت حروف کوچک باشند و روی همان نت اصلی نواخته شوند؛ سپس با مضراب راست ضربه اصلی را بنوازید. این سه مضراب نیز باید به گونهای نواخته شوند که همانند یک مضراب شنیده شود.
ریز خارج از ضرب
یکی از مهمترین تکنیکهای ریزنوازی سنتور، ریز خارج از ضرب است. اجرای این تکنیک، دشوار به نظر میآید و هنرجویان نیاز به دانستن مفهوم آن دارند. درواقع در ساز سنتور، قبل از شروع مطلب یک یا چند مضراب خارج از آن، فقط برای باشکوه جلوه دادن ساز نواخته میشود.
در ریز شلال وقتی یک سیاه را با مضراب تک اجرا میکنید، به جای یک مضراب، سه مضراب مینوازید که دو تای اول تند هستند ولی مقداری از ضرب را اشغال خواهند کرد. مضراب سوم که باید مطلب را اجرا کند، لحظهای بعد از شروع بر سیم میخورد. اگر دو مضراب اول را خارج از ضرب اجرا کنید، طوری که مضراب سومی درست سر ضرب زده شود، این نوع اجرا همان ریز خارج از ضرب است. در مورد ریز دوتایی نیز همین مطلب صدق میکند و باید مضراب چپ اضافی که قبل از مطلب اصلی زده میشود، خارج از ضرب باشد. به غیر از ریز دوتایی و سه تایی ممکن است مضرابهای بیشتری نیز خارج از ضرب زده شود ولی اساسیترین ریز خارج از ضرب نوع سه مضرابی آن است.
برخی نکات مربوط به مضراب زدن در تکنیک ریز
نحوه فرود آمدن مضراب در اجراهای ریز به شکل خاصی است. بالا بردن مضراب از روی صفحه ساز، کار را نه تنها در ریز زدن بلکه در تمام تکنیکها سخت میکند. بالا بردن مضراب، رفتوبرگشتها را کند میکند و قدرت ضربه را بالا میبرد که باعث ایجاد صدایی خشن میشود. نزدیک بودن مضراب به سیم، در حرکتهای سریع، رفتوبرگشت را سریعتر میکند و موجب میشود مضرابهای چپ و راست بسیار سریع با فاصله کم به سطح ساز برسند. در این حالت، چون سر مضرابها زیاد به بالا نمیرسد صدای نرم و لطیفتری به گوش میرسد. پایین بودن مضراب، باعث بالا بردن سرعت پاساژها و آرپژها میشود.
نکتهی آخر اینکه برای اجرای انواع تکنیکها از جمله ریز، چون نیاز به ظرافت و سرعت خاصی است، نوع مضراب تاثیر زیادی دارد. به همین دلیل مضرابها باید سبک باشند زیرا مضرابهای سنگین، چابکی و لطافت نوازندگی را کم میکنند.
نحوه اجرای ریز در سنتور
اجرای ریز نیازمند تمرین مستمر، تسلط بر مضرابگیری صحیح و کنترل عضلات مچ و انگشتان است. برای اجرای ریز بهصورت اصولی باید موارد زیر را رعایت کنید:
- مضرابگیری درست: برای اینکه بتوانید به خوبی از پس تکنیک ریزنوازی در سنتور بربیایید باید مضراب را به درستی در دست بگیرید. درواقع مضراب باید بهگونهای در دست قرار بگیرد که نوازنده بتواند آن را بهآسانی و بدون فشار زیاد حرکت دهد. در این راستا انگشت شست و اشاره نقش مهمی در گرفتن مضراب دارند.
- حرکت از مچ: ریز نباید از بازو یا شانه انجام شود، بلکه با حرکت آرام و دقیق مچ صورت میگیرد. فراموش نکنید که حرکت زیاد باعث خستگی سریع و ناهماهنگی در اجرا میشود.
- ریتم یکنواخت: در اجرای ریز، حفظ یکنواختی ضربات بسیار مهم است. ضربهها باید با فاصله زمانی تقریباً مساوی و شدت مشابه نواخته شوند.
- تمرین آهسته: ابتدا ریز را با سرعت پایین تمرین کنید تا حرکات دستهایتان هماهنگ شود. سپس به تدریج سرعت را بالا ببرید.
- تمرین با مترونوم: برای این که هماهنگتر بنوازید و ریتم را کنترل کنید بهتر است که با مترونوم تمرین کنید. تمرین با مترونوم در سرعتهای مختلف باعث افزایش مهارتتان میشود.
نکاتی برای هنرجویان مبتدی
- صبور باشید؛ یادگیری ریز به زمان نیاز دارد. ممکن است در روزهای اول احساس خستگی یا کندی داشته باشید، اما با تکرار و تمرین مداوم پیشرفت خواهید کرد.
- اگر ریزنوازی شما نامنظم است، ممکن است دلیل آن فشار زیاد یا حرکت نادرست دست باشد. با تمرکز روی آرامش دست و کنترل مچ، مشکل را برطرف کنید.
- فیلمبرداری از تمرینات خود میتواند به شما کمک کند تا ایرادها را بهتر بشناسید و اصلاح کنید.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت که تکنیک ریز در سنتور، یکی از ستونهای اصلی بیان موسیقایی در این ساز دلنواز است. برای هنرجویان مبتدی، تسلط بر ریز بهمعنای برداشتن گامی مهم به سوی نوازندگی حرفهایتر است. با درک درست از انواع ریز، تمرین مستمر و صبر و پشتکار، میتوانید این تکنیک را به بخشی طبیعی از نوازندگی خود تبدیل کنید. بدون شک، صدای شفاف و زلال ریز، روح موسیقی شما را زنده خواهد کرد.

البته که تسلط بر ریزنوازی به همین سادگیها به دست نمیآید و نیاز به تلاش و تمرین زیادی دارد. ولی همین ویژگی باعث وجه تمایز شما با سایرین میشود. در نهایت برای یادگیری این تکنیک باید الفبای نواختن سنتور را یاد گرفته باشید. به عبارت دیگر باید روی اصول و مبانی پایه سوار باشید تا بتوانید به خوبی ریز بنوازید. پس اینکه شما چگونه و در کدام آکادمی و زیر نظر چه استادی آموزش ببینید مهم است. در این راستا ما در آکادمی وب نوازان دست هنرجویان را در دستهای توانمند و باتجربهی اساتید خود میگذاریم و با پشتیبانی تمام وقت مسیر را برای آنها هموارتر میکنیم.
اگر مدتهاست که دل در گرو موسیقی دارید، شاید الان نوبت شماست که پا به آکادمی ما بگذارید. فرقی ندارد که کجا زندگی میکنید و چقدر محدودیت مکانی و زمانی دارید؛ چون شیوهی آموزشی ما آنلاین است و همیشه فرصت برای شرکت در کلاس آنلاین موسیقی وجود دارد. تنها کافی است ما را از اشتیاق خود باخبر کنید و یا اگر سوال و ابهامی دارید درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


