تفاوت کمانچه و قیچک یکی از مواردی است که بسیاری از افراد آن را نمیدانند زیرا این دو ساز شباهتهای زیادی به یکدیگر دارند. همانطورکه بین بسیاری از سازهای ایرانی از نظر ظاهری و نحوهی نواختن، شباهتهایی وجود دارد. مانند ساز سنتور و قانون، ویولن و ویولا و حتی سازهای تار و سه تار. در نظر برخی از هنرجویان این سازها، یکسان هستند؛ درحالیکه این سازها علاوه بر تفاوتهای ظاهری، جنس صدا و تکنیکهای نوازندگی مستقلی نیز دارند.
در این مقاله به مقایسه ساز کمانچه و قیچک میپردازیم و تفاوتهای آنها را بررسی میکنیم.
بررسی تفاوت کمانچه و قیچک
اگر به موسیقی ایرانی علاقهمند باشید، احتمالاً نام دو ساز کمانچه و قیچک به گوشتان خورده است. هر دو این سازها در خانوادهی سازهای زهی-آرشهای جای میگیرند و از نظر ظاهری تا حدودی شبیه به هم هستند. اما در واقع، تفاوتهای فنی، ساختاری و کاربردی زیادی دارند که شناخت آنها برای هنرجویان مبتدی بسیار مهم است. زیرا این آگاهی میتواند به انتخاب درست و هدفمندتر کمک کند. درواقع بعد از دانستن تفاوتهای این دو ساز شما راحتتر میتوانید تصمیم به آموزش ساز کمانچه و یا قیچک را بگیرید.
معرفی سازهای کمانچه و قیچک
پیش از دانستن فرق کمانچه و قیچک باید این دو ساز را خوب بشناسید. به همین دلیل معرفی کوتاهی از هر دو ساز را در این بخش ارائه میکنیم.
کمانچه یکی از قدیمیترین و اصیلترین سازهای موسیقی ایرانی است که در موسیقی کلاسیک ایرانی، موسیقی محلی و حتی موسیقی مقامی نقش مهمی دارد. این ساز بدنهای کرویشکل و چوبی دارد و با چهار سیم نواخته میشود. آرشهی آن نیز جدا از ساز است و نوازنده با حرکت آن روی سیمها صدا تولید میکند.

قیچک هم یک ساز زهی-آرشهای است اما در اصل از نواحی جنوب شرقی ایران، افغانستان و بلوچستان وارد موسیقی ایرانی شده و در ابتدا ساز محلی بهشمار میرفت. در دهههای اخیر، برای استفاده در ارکسترهای موسیقی ملی ایران بازطراحی شد و به فرم جدیدتری دست یافت. قیچک نیز با آرشه نواخته میشود اما از نظر ساختار، شکل و صدا تفاوتهایی با کمانچه دارد.

مقایسه ساختار کمانچه و قیچک
اولین تفاوت کمانچه و قیچک، شکل و ساختار ظاهری این دو ساز است. در این بخش ظاهر این دو ساز را با هم مقایسه میکنیم:
کاسه طنینی
کاسهی طنینی کمانچه شبیه یک کره تو خالی است که سطح رویی آن باز است. درحالی که کاسه طنینی قیچک از چوب یک تکه با دو فرورفتگی کوچک و بزرگ تشکیل شده است. روی سطح باز کمانچه به طور کامل، پوست کشیده میشود اما در ساز قیچک فقط در فرورفتگی کوچک پوست میکشند و دهانه بزرگتر به طور کامل باز است.
جنس چوب
جنس چوبی که برای ساخت کاسه کمانچه به کار برده میشود از چوبهای باکیفیت و عملآوری شده درختان گردو، توت و افراست. درحالیکه کاسه قیچک را از چوب معمولی گردو و سایر چوبهایی که استحکام بالایی دارند میسازند.
جنس پوست
برای پوست رویی ساز کمانچه، معمولا از پوست چهارپایانی مثل آهو، بره و بز استفاده میشود. اما پوست قیچک از پوست گوسفند و آهو است.
خرک ساز
خرک کمانچه و قیچک از جنس چوب و گاه استخوان، به ارتفاع ۲ سانتی متر است که با دو پایهی کوچک بر روی پوست کاسه نصب میشود. روی خرک هر دو ساز شیارهایی برای عبور سیمها و ثابت نگه داشتن فاصله سیمها از یکدیگر وجود دارد جالب است بدانید که معمولا خرک کمانچه را کمی کج قرار میدهند تا طول سیم اول کمتر و طول سیم چهارم زیادتر شود.
دسته ساز
از دیگر تفاوتکمانچه با قیچک، دستهی آن ها است. دسته کمانچه حالت مخروطی شکلی دارد و در محل اتصال با کاسه باریک میشود. دسته قیچک با بدنه تراشیده میشود و از دسته کمانچه کوتاهتر است. هر دو این دستهها فاقد دستانبندی هستند و تمام فواصل موسیقی ایرانی روی آن ها قابل اجراست.
سرپنجه و گوشیها
سرپنجه جعبهای توخالی است که گوشیهای ساز در دو طرف آن قرار میگیرند. بالای سرپنچه قیچک حالت خمیدهای دارد ولی بالای سرپنجه کمانچه، زایدهای به نام صراحی قرار گرفته است. هردو ساز دارای چهار سیم و چهار گوشی هستند که نوازنده برای کوک کردن ساز خود از این گوشیها استفاده میکند. سیمهای کمانچه فلزی هستند و ضخامتهای متفاوتی دارند، درحالی که در قیچک سیم آخر روکشدار و ضخیمتر از سایرین است.
پایه
میلهای باریک و فلزی در انتهای هر دو ساز برای تکیه دادن آن ها به زمین وجود دارد که با آن پایه میگویند. از این نظر تفاوتی بین این دو ساز وجود ندارد.

تعداد سیمها و گستره صوتی
وسعت صوتی معمول کمانچه حدود سه اکتاو است. ولی با انگشتگذاری روی اولین سیم تا حدود یک اکتاو زیرتر نیز قابل اجرا است و قیچک معمولی وسعتی در حدود دو اکتاو دارد.
صدادهی و رنگ صوتی متفاوت
در رابطه با تفاوت صدای کمانچه و قیچک باید گفت که بین صدادهی و رنگ صوتی این دو ساز تفاوتهایی وجود دارد. رنگ صوتی کمانچه لطیف، نرم و احساسی است. به همین دلیل در موسیقی سنتی ایرانی اغلب برای اجرای ملودیهای ظریف، آواز همراهی و تکنوازیهای احساسی مورد استفاده قرار میگیرد.
در مقابل، قیچک صدایی پرقدرت، گرم و حجیم دارد و برای پُر کردن فضای صوتی ارکسترها گزینهی مناسبی است. قیچکهای آلتو و باس، بهخصوص در ارکستر ملی، نقش سازهای همراه یا سازهای پایینصدا را ایفا میکنند و کمتر بهصورت تکنوازی استفاده میشوند.

کوک سیمها
یکی دیگر از تفاوتهای کمانچه و قیچک کوک سیمهای آنها است. به طور معمول کوک سیمهای کمانچه با یکدیگر دارای فواصل چهارم یا پنجم درست هستند. کوک سیمهای قیچک معمولی به صورت پنجمهای پایین رونده است که کوک سیمهای سوم و چهارم در مقامهای مختلف قابل تغییر هستند.
کلید نتنویسی
نتنویسی کمانچه با کلید سل خط دوم نوشته و یک پرده بالاتر از سازهای مضرابی نتنویسی میشود. این در حالی است که کلید نت نویسی قیچک معمولی و قیچک آلتو با کلید سل خط دوم و قیچک باس با کلید فا خط چهارم انجام میشود.
آرشه
آرشهی کمانچه میلهای چوبی با طول حدود ۶۰ سانتی متر است. یک دسته موی دم اسب به دو سر آرشه بسته میشود که این موها محکم نیستند و هنگام نوازندگی با انگشتهای دست راست نوازنده به مقدار کشیدگی مورد نظر میرسند که این میزان کشیدگی در کیفیت صدای ساز نیز موثر است. برای قیچک نیز از آرشه کمانچه استفاده میشود، هرچند عدهای بر این باورند که آرشه ویولن سل برای نوازندگی قیچک مناسبتر است.
نحوه نواختن
استایل نوازندگی کمانچه و قیچک شباهتهای زیادی به هم دارند. برای نواختن هر دو ساز، نوازنده مینشیند و با دست راست آرشه میکشد و انگشتان دست چپ را روی دسته ساز حرکت میدهد. شاید مهمترین تفاوت در شیوه نوازندگی این دو ساز، نحوه قرارگیری آنها روی بدن است. کمانچه به طور معمول روی یک پای نوازنده قرار گرفته و نواخته میشود، در حالیکه قیچک را نوازنده در فاصله میان دو پای خود قرار داده و سپس اقدام به نواختن میکند.

جایگاه موسیقایی
کمانچه از گذشتههای دور در موسیقی دستگاهی ایرانی جایگاه ویژهای داشته و جزو سازهای اصلی محسوب میشود. بسیاری از استادان موسیقی سنتی، کمانچه را یکی از ارکان موسیقی ایرانی معرفی میکنند.
قیچک اما در ابتدا بیشتر در موسیقی نواحی و محلی به کار میرفت. ولی از دههی ۳۰ خورشیدی به بعد، با تلاشهایی برای توسعهی ارکستر ملی ایران، قیچک در نسخهی آکادمیکتر بازطراحی شد و جای خود را در ارکسترها پیدا کرد. امروزه قیچک نقشی مکمل و همراه در ارکستر دارد، در حالیکه کمانچه بیشتر در تکنوازیها و بداههنوازیها میدرخشد.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، قیچک و کمانچه در موسیقی ایرانی جایگاه خاصی دارند که با وجود شباهت ظاهری، تفاوتهای مهمی در صدا، ساختار، کاربرد و شیوهی نواختن دارند. کمانچه ساز احساسی است و برای تکنوازی بسیار مناسب است. در حالی که قیچک بیشتر مناسب همراهی و فضای ارکسترال است. شناخت دقیق این تفاوتها به هنرجویان مبتدی کمک میکند تا با آگاهی بیشتر ساز دلخواهشان را انتخاب کرده و مسیر درستی را در آموزش موسیقی ایرانی آغاز کنند.

اگر شما هم در آغاز راه موسیقی هستید، توصیه میشود با حضور در کلاسهای آزمایشی، شنیدن صدای واقعی این دو ساز و مشورت با استاد، تصمیمگیری نهایی را انجام دهید. چرا که انتخاب درست، قدم اول برای لذت بردن از مسیر زیبای نوازندگی است. در نهایت اگر دوست دارید که پا به دنیای شیرین موسیقی بگذارید ولی به دلیل محدودیتهای مکانی و زمانی تا الان دست نگه داشتهاید، آموزش آنلاین موسیقی، کار را برای شما راحت کرده است. ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان با در پیش گرفتن شیوهی آموزشی آنلاین موسیقی، تلاش میکنیم تا امکان یادگیری موسیقی با هزینهی کم و کیفیت بالا را در تمامی گوشهوکنار دنیا فراهم کنیم. با این حساب شما میتوانید ازهر کجای جهان در کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان شرکت کنید و از یادگیری موسیقی لذت ببرید.
اگر هنوز تردید دارید و مطمئن نیستید که این شیوهی آموزشی برای یادگیری موسیقی مؤثر است یا نه میتوانید از راهنمایی تخصصی و رایگان کارشناسان ما بهرهمند شوید.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


