شاید برایت پیش آمده باشد که بعد از مدتی فاصله گرفتن از تمرین، دوباره سراغ سازت رفتهای و با ذوق خاصی خواستهای چند آکورد بنوازی. اما همین که اولین صدا از گیتار بیرون آمده، متوجه شدهای که یک جای کار میلنگد. صدا خفه و ناهماهنگ شده، سیمها از فرتها فاصله گرفتهاند و نتها درست درنمیآیند. اگر چنین وضعی را تجربه کردهای، احتمالا با تاب برداشتن دسته گیتار روبهرو شدهای.
اما چرا این اتفاق میافتد؟ آیا میشود جلوی آن را گرفت؟ اگر دستهی گیتار تاب بردارد، باید چه کار کرد؟ در این مقاله قرار است همهی این سؤالها را با هم بررسی کنیم تا بفهمیم چطور میشود دوباره سازت همان صدای دلنشین همیشگیاش را پیدا کند.
منظور از تاب برداشتن دسته گیتار چیست؟
در فرآیند یادگیری گیتار، احتمال اینکه به دلیل عدم مراقبت درست، دستهی گیتارت تاب بردارد، زیاد است. دستهی گیتار (Neck) بخشی است که از بدنه تا سر گیتار امتداد دارد و روی آن فرتها، صفحهی انگشتگذاری (Fingerboard) و ماشین کوک قرار گرفتهاند. در نگاه اول ممکن است این قسمت محکم به نظر برسد، اما در واقع بسیار حساس است؛ چون تحت فشار دائمی سیمها و تغییرات محیطی قرار دارد.
چرا تاب برداشتن دستهی گیتار مهم است؟ زیرا دستهی گیتار نقش زیادی در آسان و لذتبخش کردن نوازندگی گیتار دارد. درواقع انگشتهای دست چپ، نزدیکترین رابطه را با دستهی گیتار دارند. بعضی افراد معتقد هستند که دستهی گیتار به خودیخود کج نمیشود و تاب برداشتن آن به نحوه نگهداری از آن بستگی دارد. مثلا اگر گیتار را به دیوار تکیه بدهی و تمام وزن گیتار به سردستهی آن منتقل شود، ممکن است دستهی گیتار تاب بردارد. یا اگر گیتارت را در مکان نامناسبی نگهداری کنی، امکان دارد که تاب بردارد.
وقتی میگوییم دسته گیتار تاب برداشته، یعنی محور صاف و مستقیم آن دچار انحنا یا پیچخوردگی شده است. در نتیجه سیمها بالا میآیند و کوک به هم میخورد و نتها درست اجرا نمیشوند و درنهایت صدای خوبی از ساز خارج نمیشود.
حتی هنگام خرید گیتار هم توجه کن که دسته گیتار حتما صاف باشد و هیچگونه خمیدگی و زاویه نداشته باشد. وجود انحنا و زاویه روی دسته گیتار باعث گز زدن فرتها میشود. برای اینکه متوجه بشی دستهی گیتار تاب دارد یا نه باید گیتار را به صورت افقی بگیری و از قسمت خرک به سمت شیطانک نگاه کنی. با اینکار اگر دسته انحنایی داشته باشد، مشخص میشود. اگر دسته تاب داشته باشد باید تشخیص بدهی که تاب دسته به کدام سمت است. همچنین باید پشت دسته زیاد گرد نباشد چون نواختن با چنین گیتارهایی در شروع سخت است.
پس هنگام خرید گیتار باید ساز را در زاویههای مختلف بگیری و کاملا مطمئن شوی که صاف و بدون تاب است. هرگونه فرم غیرعادی را جدی بگیر چون وجود هرگونه تاب، باعث صدای ناهنجاری در سازت میشود.

نشانههای تاب برداشتن دسته گیتار
تا اینجا متوجه شدی که اگر دستهی گیتار صاف نباشد، سیمها حالت عادی خود را از دست میدهند و درنتیجه کوک ساز به هم میریزد و صدای خروجی از ساز، صدای خوبی نخواهد بود. پس مهم است که از ساز و به خصوص این بخش از سازت خوب مراقبت کنی. به همین دلیل به عنوان یک گیتاریست تازهکار، دانستن نشانههای تابخوردگی دستهی گیتار و راههای پیشگیری، از نان شب هم برایت واجبتر است. با دیدن هر کدام از نشانههای زیر، میتوانی به تابخوردگی سازت پی ببری.
- بالا آمدن بیش از حد سیمها از روی فرتها (بهویژه در فرتهای میانی ساز)؛
- زنگ زدن سیمها روی فرتها هنگام نواختن؛
- احساس سفتی غیرطبیعی در سیمها یا نیاز به فشار زیاد برای گرفتن آکوردها؛
- ناهماهنگی در صداها؛ مثلاً وقتی سیمها درست کوک شدهاند ولی نتها در فرتهای بالا، غیرهماهنگ و نامشخص شنیده میشوند؛
- اگر از کنار گیتار (در امتداد دسته) نگاه کنید، متوجه انحنا یا پیچخوردگی ظریفی در چوب میشوید.
دلایل تابخوردگی دسته گیتار چیست؟
اگر سازت را در همین راه از دست داده باشی، احتمالا خیلی مشتاق هستی که علت تاب برداشتن دسته گیتارت را بدانی. تاب برداشتن دسته معمولاً بر اثر ترکیب چند عامل ایجاد میشود، اما مهمترین دلایل آن عبارتاند از:
رطوبت و تغییرات دمایی
یکی از مهمترین دلایل تاب برداشتن دسته گیتار، تغییرات دمایی و رطوبت است. درواقع چوب یک مادهی زنده است و مانند هر موجود زندهی دیگری، به شرایط محیط از جمله دما واکنش نشان میدهد. یعنی در دمای مرطوب، رطوبت را جذب میکند و منبسط میشود ولی در هوای خشک، رطوبتش را از دست داده و منقبض میشود. اگر این تغییرات خیلی زیاد باشد و یا محل نگهداری گیتار مدام تغییر کند، دستهی گیتار تاب برمیدارد و دچار کشش و انقباض میشود و در نهایت به شکل برآمدگی دسته، ظاهر میشود.
فشار نابرابر سیمها
یکی از شایعترین دلایل برآمدگی دسته گیتار، استفاده از سیمهای غیراستاندارد یا با کشش بالا است. درواقع باید به جنس سیمی که میخری و روی سازت میبندی حساس باشی. بعضی از هنرجویان فکر میکنند که صرفا با تعویض سیم، امکان تبدیل گیتار کلاسیک به آکوستیک وجود دارد؛ درحالیکه این امر شدنی نیست. چون اگر روی گیتار کلاسیک که ساختار آن برای سیمهای نایلونی مناسب است، سیم فلزی آکوستیک بسته شود، فشار زیادی به دسته وارد میشود و در بلندمدت آن را خمیده میکند.

تنظیم نبودن تراسراد (Truss Rod)
یکی دیگر از عواملی که باعث تاب برداشتن دسته گیتار و انحنای دسته میشود تنظیم نبودن تراس راد است. دستهی گیتار نسبت به کششهای سیمی که روی آن بسته میشود واکنشهای متفاوتی نشان میدهد که دلیل آن هم به جنس دستهی چوب برمیگردد و این امر کاملا طبیعی است. گیتارهای الکتریک و آکوستیک دارای یک پیچ بلند به طول دسته دارند که در زیر فرتبورد و در مرکز گیتار قرار میگیرد. با استفاده از این میله میتوان میزان خمیدگی دسته ساز را تنظیم کرد. به این پیچ، تراس راد گفته میشود.
اما اگر این میله درست تنظیم نشود، مثلاً بیش از حد سفت یا بیش از حد شل باشد، خودش میتواند عامل تابخوردگی شود.

نگهداری نادرست
اگر میخواهی که سازت سالها برایت بنوازد و دچار هیچ مشکلی هم نشود باید از آن خوب مراقبت کنی. یعنی از گذاشتن گیتار بهصورت ایستاده در کنار دیوار، قرار دادن وزن زیاد روی دسته، یا حتی آویزان کردن ساز از دیوار در شرایط غیرایمن، جلوگیری کنی. چون همهی این کارها، در طول زمان باعث خم شدن چوب سازت میشوند.
همچنین نگهداری گیتار در کیسهای غیرایمن و بدون عایق حرارتی، مخصوصاً در مناطق مرطوب یا خیلی خشک، آسیب زیادی به دسته ساز وارد میکند.
ساخت بیکیفیت
در برخی موارد، تاب برداشتن نتیجهی استفاده از چوب نامرغوب یا خشکنشده در ساخت دسته است. چوبی که هنوز رطوبت طبیعی خود را از دست نداده باشد، بعد از چند ماه دچار انحنا میشود.
بنابراین خرید ساز از برند معتبر یا آموزشگاه مورداعتماد، میتواند در بلندمدت از بروز این مشکل جلوگیری کند.

آیا دستهای که تاب برداشته شده است، قابل تعمیر است؟
تعمیر دسته گیتار بستگی به میزان آسیبدیدگی آن دارد. درواقع اگر تابدیدگی دسته کم باشد با تنظیم دقیق تراس راد یا کمی رطوبتدهی میتوان آن را تعمیر کرد. اما اگر دسته به صورت جدی خم شده باشد، نیاز به تعمیرات اساسی دارد و گاهی حتی باید دستهی ساز را عوض کرد که هزینهی زیادی دارد. پس بهتر است که از سازت خوب مراقبت کنی که کار به جاهای باریک کشیده نشود.

چه کار بکنم که دستهی گیتارم تاب برندارد؟
برای اینکه بلایی سر ساز، به خصوص روی دستهی سازت نیاید، لازم نیست که کارهای خیلی عجیبوغریبی کنی، فقط باید به چند تا نکته توجه کنی. با رعایت این نکات، عمر سازت را افزایش میدهی و صدای بهتری هم از آن خارج میشود.
- از سازت در شرایط مناسب نگهداری کن؛
- از سیمهای مناسب با سازت، استفاده کن؛
- حواست به کوک گیتارت باشد؛
- سازت را درست و اصولی جابهجا کن؛
- به شکل دورهای گیتارت را سرویس کن
خوشدست بودن گیتار به چه عواملی بستگی دارد؟
یکی از نکاتی که موقع خرید گیتار باید به آن توجه کنی، خوشدست بودن آن است. درواقع منظور از خوشدستبودن، صرفا زیبایی ظاهری ساز نیست. یعنی باید به عوامل بیشتری از ظاهر ساز توجه کنی. عوامل زیر نقش زیادی روی زیبایی ساز دارند.

پروفایل
ضخامت دسته و شکل برش عرضی دسته که به آن پروفایل میگویند نقشی مهمی روی خوش دست بودن دستهی گیتار دارد. بعضی از دستهها دارای پروفایل نامتقارن هستند که برای بهبود خوشدستی ساز در نظر گرفته شده است.
فینیش
عامل دیگری که روی خوشدست بودن دستهی گیتار مهم است، فینیش یا پرداخت دسته است. فینیش در واقع از نفوذ عرق دست، چربی و رطوبت به داخل چوب جلوگیری میکند.
طول اسکیل (Scale length)
طول اسکیل به فاصلهی بین خرک سردسته و بریج (پل) گفته میشود. در واقع بخشی از دسته که برای نواختن سیم گیتار قابلیت مناسبی را دارد شامل میشود. در دستههایی با اسکیل بلندتر، رساندن سیمها به کوک، نیاز به کشش بیشتری دارد. اسکیل کوتاه به سیمهای ضخیمتر حس نرمتری میدهد.
نتیجهگیری
یادت نرود که تابخوردگی دسته گیتار، یک آسیب جدی است و بهتر است که کار سازت به این جاها نکشد. پس اگر تا الان بیدقت بودهای، از الان به بعد دقت بیشتری کن و برای اینکه سازت دوباره دچار این آسیب نشود، حسابی از آن مراقبت کن. فراموش نکن، گیتاری صدای خوبی میدهد که از آن خوب مراقبت شود.
بیشتر وقت دستهی گیتار وقتی تاب برمیدارد که ساز مدتی به حال خودش رها شده باشد و نواخته نشده باشد. طبیعی است که وقتی گیتار نزنی، متوجه تغییرات فیزیکی سازت هم نمیشوی. ولی چرا بین گیتار زدنت وقفه افتاده است؟ آیا از استاد یا آموزشگاهت راضی نبودی؟ شاید هم حسابی مشغول درس و مدرسه و دانشگاه شدی و وقتی برایت باقی نماند. یا اینکه از صبح تا شب کار کردن دیگر اجازهی شرکت در کلاس و تمرین کردن را به تو نداد. با وجود این شرایط دلت برای گیتار زدن تنگ نشده؟ چطور است اینبار به ما در آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان اعتماد کنی؟

شیوهی آموزش ما در وب نوازان، آنلاین است و به خاطر همین بدون محدودیت مکانی و زمانی میتوانی در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنی. یعنی اینکه کدام شهر و کشور باشی اهمیتی ندارد. حتی زمان کلاست را خودت تعیین میکنی و میتوانی در وقتهای آزادت مثل آخر هفتهها و یا شبها کلاس داشته باشی. کلاس تصویری و کاملا خصوصی است و فقط تو و استاد در کلاس حضور دارید و میتوانی همهی سوالها و دغدغههایت را از استاد بپرسی. همچنین اگر به هر دلیلی نتوانستی با استاد و یا شیوهی تدریسش ارتباط برقرار کنی، فقط کافی است به ما اطلاع بدهی تا استادت را تغییر بدهیم. در طول دوره هم کاملا پشتیبانی میشوی، یعنی مشکلات، دغدغهها و نگرانیهای آموزشیات را میتوانی به کارشناسها بگویی تا به تو در حل آنها کمک کنند.
راستش ما برنامهی آموزشیمان را طوری چیدهایم که بتوانی با آرامش گیتار زدن را یاد بگیری. پس اگر هر سوال یا ابهام خاصی داری میتوانی از راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کارشناسان ما استفاده کنی و بعد ثبتنام کنی.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.


