ساز سنتور یکی از مهمترین سازهای موسیقی ایرانی است که صدای زلال، شفاف و آرامشبخشی دارد. همین صدای زیبا و مسحورکننده باعث شده است که روزبهروز بر تعداد علاقهمندان این ساز افزوده شود. اگر شما هم به تازگی وارد دنیای موسیقی ایرانی شدهاید و به دنبال سازی هستید که هم از نظر تکنیکی غنی باشد و هم روحتان را نوازش دهد، سنتور بهترین گزینه است. البته که پیش از انتخاب این ساز به عنوان ساز تخصصی و شروع آموزش سنتور، باید اطلاعات خود را دربارهی آن افزایش دهید. به همین دلیل در این مقاله به طور کامل به معرفی سنتور میپردازیم.
معرفی ساز سنتور
سنتور سازی است که به شکل ذوزنقه متساویالساقین ساخته میشود. نوع رایج این ساز دارای ۷۲ سیم است که هر4 سیم آن از روی یک خرک میگذرد و دارای ۱ کوک است. در واقع سنتور دارای ۱۸ خرک است که ۹ خرک در سمت راست و 9 خرک در سمت چپ قرار میگیرد. سیمهای این ساز توسط ۲ ترکه چوبی به صدا در میآیند که اصطلاحاً به آن مضراب میگویند.
فرهنگ دهخدا این ساز را اینگونه معرفی میکند:
«از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیمهای بسیاری است و با دو زخمه چوبی نواخته میشود. رایجترین نوع سنتور (۹ خرکی) دارای ۷۲ سیم است که به دستههای ۴ تایی و در ۱۸ دسته تقسیم میشود. سنتور دارای وسعت صوتی به اندازهی سه اکتاو و یک نت است.»
بررسی تاریخچه سنتور
سنتور به عنوان ساز زهی – مضرابی جزء کهنترین سازهای ایرانی به شمار میرود که سابقهی آن به هزاران سال قبل بازمیگردد. قدیمیترین شواهد تصویری این ساز در نقشبرجستههای آشوری مربوط به حدود ۵۵۰ سال پیش از میلاد دیده شده است. با اینحال برخی از محققان معتقدند که سازندهی سنتور، ابونصر فارابی است.
در برخی منابع آمده است که واژهی «سنتور» از ترکیب دو واژهی یونانی «سین» به معنای با هم و «تور» به معنای صدای کوبیدن یا ضربه زدن گرفته شده است. اما در زبان فارسی نیز معانی مرتبطی با «صندوق صوتی زهی» دارد. سنتور ایرانی از زمان ساسانیان بهعنوان یکی از سازهای رسمی دربار و طبقهی فرهیخته شناخته میشده است.
بر پایهی اسناد و مدارک، نگارگریها و مینیاتورهای سدههای پیش، سنتورهای امروزی ریشه در دوران قاجار دارند. در دورهی قاجار با تثبیت دستگاههای موسیقی ایرانی، نقش سنتور در گروهنوازی و تکنوازی بیشتر شد. همچنین اساتید بزرگی مانند حبیب سماعی و ابوالحسن صبا، سهم بزرگی در آموزش و توسعهی این ساز ایفا کردند. البته که این ساز در سالهای پایانی سلسله قاجاریه تقریباً فراموش شده و رو به نابودی بود. سازهای اصلی، تار، تنبک و کمانچه بودند و دوره قاجار، در واقع «عصر تار» بود. شمار کمی سنتور مینواختند و شمار کمتری نیز سنتور میساختند و میآموختند.
گمان میرود که سنتور از ایران به کشورهای دیگر راه یافته و نامهای گوناگونی پیدا کردهاست. سنتور با اندک تفاوتی در شکل ظاهر و با نامهای گوناگون در شرق و غرب جهان وجود دارد. این ساز را در کشور چین « یان کین »، در اروپای شرقی «دالسی مر»، در انگلستان «باتر فلایها»، در آلمان و اتریش «مک پر»، در هندوستان «سنتور»، در کامبوج «فی» و در آمریکا «زیتر» مینامند که هر کدام دارای وجه تشابهاتی هستند. ساز سنتور در شماری از کشورها مانند ارمنستان و گرجستان نیز رایج است. همانطور که متوجه شدید، سنتور در فرهنگهای مختلف وجود دارد، اما نمونهی ایرانی آن جایگاهی ویژه در موسیقی سنتی دارد. به همین دلیل در سالهای اخیر طرفداران بسیاری پیدا کرده است.
اجزای سنتور
ساز سنتور، سازی است ذوزنقهای شکل که روی سطح چوبی آن سیمهایی از جنس برنج و فولاد کشیده شده است. در این بخش به معرفی اجزای اصلی این ساز میپردازیم:
جعبهی ذوزنقهای
بدنهی سنتور از جعبهی چوبی ذوزنقهای شکل، ساخته میشود که درون آن خالی است که باعث تقویت صدا میشود. صفحهی رویی این جعبه، نقش مهمی در کیفیت صدای ساز دارد و از چوب گردو یا توت ساخته میشود. ارتفاع این جعبه 8 تا 10 سانتیمتر است و دو حفره روی سطح آن وجود دارد که روی صدادهی ساز تأثیرگذار هستند.
سیمها
سنتور دارای ۷۲ سیم است که به صورت چهارتایی بر روی خرکها قرار میگیرند. این سیمها به دو دسته سیمهای سفید (فولادی) و سیمهای زرد (برنجی) تقسیم میشوند که هرکدام رنگ و جنس صدای متفاوتی تولید میکند.
خرکها
روی صفحهی سنتور ۹ یا ۱۱ خرک چیده شده که سیمها از روی آنها عبور میکنند. جنس خرکها از چوب است و نقش پل را برای سیمها بازی میکنند. خرکها نقش تنظیم دقیق فواصل موسیقایی (گامها) را بر عهده دارند. دراقع در هر دو طرف ساز ردیفی از خرک قرار دارد. به این شکل ساز به 4 قسمت تقسیم میشود که هر قسمت دامنهی صوتی خاصی را ایجاد میکند.
گوشیها و سیمگیرها
گوشیها در سمت راست ساز قرار دارند و وظیفهی کوک کردن سیمها را بر عهده دارند. در سمت چپ نیز سیمگیرها قرار دارند که انتهای سیمها به آن بسته میشود.
مضراب
مضرابهای سنتور دو چوب باریکی هستند که 22 سانتیمتر طول دارند. نوازنده با انگشتهای شست و سبابه، حلقهی مضراب را میگیرد و با ضربه بر سیمها صدا ایجاد میکند. مضرابها میتوانند ساده یا نمددار باشند که نمد برای نرمتر کردن صدای سنتور استفاده میشود.
در اکثر اوقات، نوازنده باید با هر یک از مضرابها، نت متفاوتی را اجرا کند (به ویژه در برخی از چهارمضرابها که بیشتر پایه قطعه با دست چپ و ملودی با دست راست اجرا میشود). به همین دلیل نوازندگی این ساز علاوه بر چابکی دستها، به تمرکز ذهن نیز نیاز دارد که تنها با آزمون فراوان بدست میآید.
انواع ساز سنتور
سنتور دارای انواع مختلفی است که همگی آنها دارای شکل مشابهی هستند ولی از نظر تعداد خرک، تعداد سیم، وسعت صدا، کوک و کاربرد متفاوت هستند. در این بخش به بررسی انواع ساز سنتور می پردازیم:
سنتور ۹ خرک (معمولی)
رایجترین و پرکاربردترین سنتور در موسیقی دستگاهی ایران، سنتور 9 خرک است که اصولا هنرجویان مبتدی با این نوع سنتور آموزش می بینند. این سنتور دارای 9 خرک و 72 عدد سیم است. وسعت صدای آن تقریبا 3 اکتاو است و برای نواختن در دستگاههای شور، ماهور، همایون و چهارگاه مناسب است.
سنتور لا کوک
این نوع از سنتور، روی نت لا (A) تنظیم میشود. برخی از نوازندگان مثل فرامرز پایور و پرویز مشکاتیان از این نوع سنتور استفاده میکردند. درواقع نوازندگانی که دنبال صدای بمتر و خاصتر هستند، سنتور لاکوک را ترجیح میدهند. اصولا در ارکسترها نیز برای ایجاد هارمونی دقیقتر از این سنتور استفاده میشود.
سنتور سل کوک
همانطور که از اسم این نوع سنتور برمیآید روی نت سل (G)، کوک میشود که صدایی شفافتر و زیرتر نسبت به لاکوک دارد. به طور کلی برای اجرای قطعاتی که وسعت صوتی محدودی دارند، مناسب است. ضمن اینکه راحتتر و سریعتر کوک میشود و به همین دلیل برخی هنرجویان این نوع سنتور را ترجیح میدهند.
سنتور ۱۰ خرک
نوازندگانی که پیشرفت میکنند برای اجرای قطعات پیچیدهتر و مدرنتر نیاز به تغییر ساز پیدا میکنند. به همین دلیل بسیاری از نوازندگان حرفهای با تکنیک بالا، با سنتور 10 خرک مینوازند. زیرا وسعت صوتی این سنتور از سنتور 9 خرک بیشتر است. در سنتور 10 خرک برخی از خرکها برای نتهای دیز یا بمل تنظیم میشوند.
سنتور ۱۱ خرک
پیشرفتهترین نوع سنتور در خانواده سنتورهای ایرانی، سنتور 11 خرک است که دارای وسعت صوتی بالا، حدود ۴ اکتاو است. با این نوع سنتور، امکان اجرای قطعات کلاسیک، مدرن و حتی چندصدایی نیز وجود دارد. به طور کلی این سنتور برای کسانی که دنبال تجربههای موسیقایی متفاوت و گسترده هستند، مناسب است.
سنتور کروماتیک
با هدف تکمیل فواصل کروماتیک بین اصوات و ایجاد اصوات بم، حدود بیست سال اخیر دو گونه سنتور با خرکهای بیشتر ساخته شدند. سنتور کروماتیک دارای همان میدان آوای سنتور معمولی است ولی خرکها و اصوات کروماتیک بیشتری دارد. درواقع این نوع سنتور دارای بیشترین تعداد خرک و سیم است و از اینرو قابلیت اجرای تمام نیمپردهها (مانند پیانو) در آن وجود دارد. کوک این نوع سنتور بر اساس فواصل مساوی یا کروماتیک است.
میدان آوای سنتور کروماتیک بم یک پنجم فاصله، بمتر از سنتور کروماتیک است و گستره صوتی آن سه اکتاو و نیم است. در دو نوع سنتور کروماتیک، هر صوت با سه رشته سیم همکوک ایجاد میشود. به عبارت دیگر روی هر خرک، سه سیم تکیه کردهاست. از هر دو سنتور کروماتیک و کروماتیک بم، برای همنوازی استفاده میشود و در کارهای جدید تکنوازی سنتورهای کروماتیک دیده میشود.
در نهایت سنتور کروماتیک برای نوازندگانی که میخواهند سازشان برای سبکهای متنوع قابلاستفاده باشد، مناسب است.
سنتور باس
این نوع سنتور سایز بزرگی دارد و سیمهایش نیز ضخیم هستند. درنتیجه صدایی که از این ساز تولید میشود بم و قوی است. سنتور باس روی نتهای پایین کوک میشود و در گروهنوازیها به صدای بم در کنار سنتورهای معمولی نواخته میشود. درواقع نقش صدای مکمل برای تنظیم ارکسترال سنتور را دارد.
نوازندگی ساز سنتور
نواختن سنتور از نظر ظاهری ساده به نظر میرسد، اما در عمل نیازمند دقت، تمرین و گوش دقیق است. استایل نوازندگی سنتور جزء موارد مهمی است که در مراحل ابتدایی یادگیری سنتور به هنرجویان مبتدی آموزش داده میشود. علاوهبر نحوهی نشستن و دست گرفتن مضراب، چگونگی تولید صدا از ساز نیز مسئلهی دیگری است که هنرجو در فرآیند یادگیری با آن چالش پیدا میکند. به تدریج که هنرجو توانست تکنیکهای ساده و ابتدایی مانند مضراب چپ، راست، جفت، ریز، چهارمضراب آشنا میشود و بعد سراغ تکنیکهای پیچیدهتر میرود. در کنار تمام این موارد، هنرجو باید بتواند سازش را به خوبی کوک کند. کوک کردن سنتور کاری زمانبر است و به همین دلیل هنرجویان در ابتدا زیر بار یادگیری آن نمیروند. با اینحال برای تبدیل شدن به یک نوازندهی خوب باید ساز همیشه کوک باشد و درنتیجه چارهای نیست جز اینکه نوازنده این کار را خودش انجام دهد.
نوازندگان معروف سنتور
بررسی دیرینه گردش و تحول ساز سنتور نشان میدهد که این ساز طیف گستردهای از سبکها و مکاتب گوناگون را در سده کنونی به خود اختصاص داده است. به گونهای که پس از یک بررسی اجمالی، میتوان اذعان داشت که حداقل ۱۵ سبک و مکتب گوناگون و فعال در این عرصه وجود دارد. از نوازندگان نامدار قدیم سنتور میتوان محمدصادق خان، علیاکبر شاهی، سماع حضور، حبیب سماعی، حسین صبا، ابوالحسن صبا و از نوازندگان دهههای اخیر میتوان فرامرز پایور، محمد حیدری، پرویز مشکاتیان، داریوش صفوت، حسین ملک، فضلالله توکل، منصور صارمی، مجید نجاحی، مجید کیانی، ارفع اطرایی، سوسن دهلوی، رضا شفیعیان، پشنگ کامکار، جواد بطحایی، اردوان کامکار، سیامک آقایی، حسین پرنیا را نام برد. همچنین از سازندگان مشهور سنتور نیز میتوان به مهدی ناظمی و داریوش سالاری اشاره کرد.
نتیجهگیری
همانطورکه مطالعه کردید، سنتور با شکلوشمایل جالب خود، یکی از قدیمی ترین سازهای ایرانی است که صدای دلنشین و شفافی دارد. درواقع این ساز صدای زیبا، اصالت و قدمت و تکنیکهای قابل توجه نوازندگی را در خود جای داده است.
به طور کلی، سنتور سازی است که اگر نوازنده بر آن چیره شود، میتواند، کارهای زیبا و ماندگاری بیافریند. این ساز به خوبی توانایی تکنوازی و همنوازی را دارد. تنها باید در مسیر آموزش، صبور باشید، با دقت تمرین کنید و از راهنمایی اساتید خود بهره ببرید تا آرامآرام روی این ساز مسلط شوید.
در این راستا آکادمی موسیقی آنلاین وب نوازان کنار شماست تا به کمک اساتید بادانش و باتجربهی خود، مسیر آموزشی دلچسبی را برای شما ایجاد کند. از آن جاییکه شیوه ی آموزشی ما آنلاین است شما می توانید در هر کجای دنیا که هستید در کلاس آنلاین موسیقی شرکت کنید. هدف ما در وب نوازان گسترش مرزهای موسیقی به ویژه موسیقی ایرانی است که برای رسیدن به این هدف از تکنولوژی و اینترنت کمک میگیریم. درنهایت اگر سوال خاصی دارید یا ابهام و تردیدی ذهنتان را مشغول کرده است، کارشناسان ما آمادهی ارائهی راهنمایی تخصصی و رایگان به شما را دارند.
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.
