ساز تار ایرانی را چقدر می شناسید؟

خرک بخش دیگری از ساختمان ساز است که روی پوست قرار می‌گیرد که وظیفه‌ی آن نگه داشتن سیم‌ها است. سیم‌های ساز از سیم‌گیر آغاز و از شیارهای خرک عبور می‌کنند و بعد از گذر از شیطانک به سرپنجه‌ی ساز می‌رسند. درواقع کار خرک و شیطانک کنترل سیم‌ها در طول ساز است.

دسته‌ی ساز به عنوان یکی دیگر از بخش‌های مهم تار به شمار می‌رود. جنس دسته از چوب توت یا گردو است و قسمت رویی صاف است و در پشت حالت نیم دایره دارد تا دست‌ها راحت آن را نگه دارند. برای انجام انگشت‌گذاری روی تار و اجرای نت‌ها، دسته‌ به 25 تا 28 قسمت تقسیم می‌شود که به آن اصطلاحا پرده یا دستان می‌گویند. پرده‌ها از روده‌ی تابیده شده‌ی حیوانات و یا از جنس نایلون هستند.

در نهایت، در بالایی‌ترین قسمت تار، سرپنجه وجود دارد که دارای شش گوشی است که کوک کردن تار از طریق این گوشی‌ها انجام می‌شود.

مضراب، ابزاری برای ایجاد صدا

برای نواختن ساز تار ایرانی، از مضرابی کوچک و فلزی با روکش موم استفاده می‌شود. مضراب، وظیفه دارد سیم‌ها را به صدا درآورد و هم‌زمان با مهارت دست راست، ریتم و حالت موسیقی را به شنونده منتقل کند. نواختن با مضراب مهارتی است که نیاز به تمرین منظم دارد.

کوک تار

سیم‌های تار به صورت جفتی کوک می‌شوند و به صورت کلی سیم‌های سفید روی نت «دو» کوک می‌شوند و سیم‌های زرد روی نت «سل» و سیم‌های بم روی نت‌های «دو» یا «ر» کوک می‌شوند. البته که کوک کردن تار در دستگاه‌های مختلف ایرانی متفاوت است و درواقع یکی از دلایلی که باعث شده تا این ساز جایگاه خاصی در موسیقی ایرانی داشته باشد، همین  موضوع است.

شیوه‌ی نوازندگی

نواختن درست تار نیاز به هماهنگی هر دو دست دارد. دست راست شما به عنوان دست مضراب‌زن وظیفه‌ی مضراب زدن روی سیم‌ها را دارد. از طرف دیگر با دست چپ خود باید به درستی روی پرده‌های مختلف، انگشت‌گذاری کنید. در این صورت می‌توانید، نوای موردنظر خود را  از ساز بشنوید.

برای یک تارنوازی بدون نقص باید به صورت صحیح بنشینید، طوری که کاسه‌ی بزرگ تار روی ران راست شما قرار بگیرد و دسته‌ی ساز با شیب ملایم رو به بالا نگه داشته شود. در این حالت عمل انگشت‌گذاری و مضراب‌زدن نیز آسان‌تر می‌شود. البته که غیر از موارد یاد شده باید نوازندگی بدون نقصی نیز داشته باشید که این امر فقط با تمرین زیاد به دست می‌آید.

جایگاه تار در موسیقی ایرانی

همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره کردیم، ساز تار از ارکان اصلی موسیقی دستگاهی ایرانی است و در اغلب اجراهای تکنوازی و گروه‌نوازی جایگاه ویژه‌ای دارد. این ساز توانایی بیان گوشه‌ها و فواصل خاص موسیقی ایرانی را به‌خوبی دارد و در کنار سازهایی مانند کمانچه، سنتور، نی و تمبک، همواره حضوری پررنگ در موسیقی سنتی داشته است.

همچنین، ساز تار ایرانی به دلیل گستره‌ی صوتی مناسب و قابلیت‌های اجرایی متنوع، در بداهه‌نوازی و خلق قطعات جدید نیز بسیار کاربرد دارد. در دوران معاصر، بسیاری از آهنگسازان و نوازندگان از تار برای بیان نوآوری‌های شخصی خود بهره گرفته‌اند.

از جلیل شهناز تا حسین علیزاده؛ روایت تار و نوازندگان بزرگ آن

در ابتدای مسیر، بیشتر هنرجویان با آموزش ردیف موسیقی ایرانی (به‌ویژه ردیف میرزا عبدالله یا علی‌اکبر خان شهنازی) آغاز می‌کنند. در طول تاریخ موسیقی ایران، نوازندگان بزرگی هنر خود را با تار به نمایش گذاشته‌اند و تأثیر عمیقی بر روند آموزش و تحول این ساز داشته‌اند. از جمله مهم‌ترین این اساتید می‌توان به درویش‌خان، میرزا عبدالله فراهانی، علی‌اکبرخان شهنازی، استاد جلیل شهناز، محمدرضا لطفی و …  اشاره کرد.

عوامل مؤثر در خرید ساز تار ایرانی

بدون شک کیفیت ساز روی صدادهی آن و تجربه‌ی شما از نواختن ساز، تأثیر مستقیمی دارد. به همین دلیل باید هنگام خرید به ویژگی‌های تار خوب توجه کنید.

• هنگام خرید ساز به کیفیت چوب آن دقت کنید، همان‌طور که گفتیم بهترین چوب برای بخش کاسه‌ی تار، چوب درخت توت است که باید کاملا خشک و بدون ترک باشد. همچنین چوب درخت گردو، کیفیت بالایی برای دسته‌ی ساز دارد که باید بدون تاب‌خوردگی و شکستگی باشد.
• پوست نباید بیش از حد نازک یا ضخیم باشد. پوست باید کشیده و بدون چین‌خوردگی باشد. صدای مات یا بسیار تیز، نشانه‌ی پوست نامناسب است.
• صدای ساز باید زنگ‌دار، شفاف و یکنواخت باشد. اگر هنگام نواختن برخی پرده‌ها صدا خفه یا گزدار باشد، آن ساز مناسب نیست.
• فاصله‌ی مناسب سیم‌ها از دسته، نوازندگی را آسان‌تر می‌کند. اگر خیلی زیاد باشد، نوازنده خسته می‌شود. اگر خیلی کم باشد، صدا ممکن است گزدار شود.
• هنگام خرید، وجود یک مضراب استاندارد و کیف مقاوم اهمیت دارد، به‌ویژه برای حمل‌ونقل و محافظت از ساز.
• از خرید سازهایی که رنگ‌های تیره‌ای دارند، خودداری کنید چون اصولا با رنگ‌های تیره نواقص تار پوشانده می‌شود.
• سعی کنید سازهایی را که نقش‌و‌نگار دارند، نخرید زیرا امکان باز شدن ترک‌ها به مرور زمان وجود دارد.

نتیجه‌گیری

ساز تار با تاریخچه‌ی غنی، ساختار پیچیده و صدایی منحصربه‌فرد، از زیباترین جلوه‌های موسیقی ایرانی است. یادگیری این ساز برای هنرجویان مبتدی ممکن است در ابتدا چالش‌برانگیز باشد، اما با پشتکار، تمرین منظم و الهام‌گیری از اساتید بزرگ، می‌توان به مهارتی عمیق و درونی در نواختن این ساز رسید. تار، نه فقط سازی برای نواختن، بلکه ابزاری برای بیان احساس، اندیشه و فرهنگ ایرانی است.

در نهایت اگر به نوازندگی تار علاقه دارید ولی فکر می‌کنید که از شما گذشته و یا وسط درگیری‌های زندگی، فرصتی برای یادگیری این ساز پیدا نمی‌کنید، می‌توانید با آموزش آنلاین موسیقی شروع کنید. ما در وب نوازان سال‌هاست که به شیوه‌ی آنلاین، موسیقی را آموزش می‌دهیم. رفع محدودیت‌های زمانی و مکانی باعث شده است تا افراد زیادی از گوشه‌وکنار دنیا از طریق آکادمی وب نوازان موسیقی را یاد بگیرند. پس اگر دوست دارید که نواختن تار را تجربه کنید، در کلاس آنلاین موسیقی وب نوازان به روی شما باز است. تنها کافی است که درخواست راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند.