انداختن پوست تار کاری تخصصی است و باید توسط افراد حرفهای انجام شود. با این حال شما به عنوان هنرجوی تار، همانطور که باید تمام اجزای این ساز را بشناسید، بهتر است که با شیوهی تعویض پوست تار نیز آشنا شوید. این شناخت خواه ناخواه باعث میشود که بیشتر مراقب پوست سازتان باشید. در ادامه به طور کامل به نحوهی تعویض پوست ساز تار اشاره میکنیم.
دلایل تعویض پوست تار
بسیاری از افراد فکر میکنند که صدادهی تار صرفا به مضراب تار ربط دارد، درحالی که صدادهی تار تا حد زیادی به وضعیت پوست روی کاسهی آن نیز بستگی دارد. با گذر زمان، پوست تار ممکن است ترک بردارد، شل شود یا کیفیت صدایش کاهش یابد. در این شرایط، تعویض پوست، امری ضروری است. انداختن پوست تار به روش صحیح نقش بسیار مهمی در کیفیت صدای ساز دارد. به همین دلیل به عنوان کسی که به تازگی آموزش تار را آغاز کردهاید، خوب است که با این فرآیند آشنا شوید.
فیزیکدانان معتقداند، وظیفه پوست تار، انتقال ارتعاشات خرک به کاسه تار است. برخی دیگر بر این اعتقاد هستند که وظیفه پوست، انتقال ارتعاشات خرک به بخش هوای داخل کاسه است. به هر صورت، پوست در صدادهی تار نقش حساس و مهمی دارد. مسلم است که صدای تار مشقیای که پوست آن را یک فرد ماهر، انداخته باشد بسیار بهتر از صدای تار ممتازی است که پوستش، توسط شخص تازه وارد، انداخته شده باشد.
به طور کلی به دلایل زیر باید اقدام به تعویض پوست تار کرد:
- پاره شدن یا ترک برداشتن پوست؛
- شل شدن پوست و از بین رفتن طنین طبیعی ساز؛
- تغییرات آبوهوایی و رطوبت که منجر به تغییر در کشش پوست میشوند؛
- افت کیفیت صدا و وضوح صوتی ساز.
پوست تار مناسب چه مشخصاتی دارد؟
پوست تار از جنس پوست بره تودلی یا بزغاله تودلی است، که دباغها آن را در فصل پاییز و زمستان به بازار عرضه میکنند. پوست مرغوب باید بدون برفک (سفیدک)، بدون چربی و یک دست و شیشهای باشد. هنگام قرار گرفتن مقابل نور، آثار زدگی، حاصل از دباغی نادرست در آن مشاهده نشود. اخیراً پوست مثانه و دل گاو و… هم به بازار آمده است که این نوع پوستها صدادهی بره تودلی را ندارند و برای ساز تار شیرازی مناسب نیستند. البته پوست تار آذری از جنس دل گاو است.
پوست تار باید در چه شرایطی نگهداری شود؟
سازگران باید به شرایط نگهداری پوست توجه کنند تا مشکلی برای آنها رخ ندهد. به طور کلی پوست باید در شرایط زیر نگهداری شود:
- سازگر باید تاریخ خرید پوست را یادداشت کند. همچنین اگر سوراخهایی روی آن وجود داشت، آنها را با علامت مشخص کند تا اگر سوراخهای جدیدی به وجود آمد، نحوه نگهداری پوست اصلاح شود.
- پوست ها حتما باید در کیسهای نخی که قابلیت تبادل هوا را دارند نگهداری شوند. اصولا میان پوستها توتون قرار داده میشود و پس از گره زدن در کیسه، آن را در محیط خشک و خنک نگهداری میکنند.
- توتون مانع از سوراخ شدن پوستها و یا به اصطلاح، بید زدگی پوست ها میشود. برای این کار به هیچ وجه از نفتالین استفاده نکنید زیرا نفتالین، به دلیل تصعید، بوی بد و حساسیت ایجاد میکند. همچنین باعث چرب شدن پوستها میشود.
- هر چند وقت یک بار، باید شرایط نگهداری و وضعیت پوستها بررسی شود.
- پوستها باید به شکل اصلی خود نگهداری شوند. یعنی نباید به شکل دهانهها برش زده و نگهداری شود. زیرا پوستها، پس از خشک شدن، تغییر اندازه میدهند و کوچکتر میشوند.
- برخی افراد مبتدی، برای خشک کردن سریع پوست، آن را مقابل آفتاب یا حرارت ملایم قرار میدهند. این کار بسیار اشتباه بوده و به پوست آسیب میرساند.
- از تا زدن پوستها پرهیز کنید چون باعث شکستن پوست و کاهش کیفیت آن میشود.
ابزار لازم برای تعویض پوست تار
برای انداختن پوست تار به وسایل زیر نیاز است:
- ظرف آب، برای خیس کردن پوست؛
- پارچه، برای خشک کردن آب اضافه پوست؛
- سریش برای چسباندن پوست؛
- کارد میوهخوری، برای خالی کردن سریشهای اضافی از زیر پوست؛
- کاتر، برای بریدن پوستهای اضافی دهانهها بعد از خشک شدن کامل پوست انداخته شده.
طریقه تهیه سریش چگونه است؟
سریش از ریشه گیاهی ازدسته لالهها گرفته میشود. ریشه گیاه را پس از آسیاب کردن بهشکل پودر سریش درمیآورند. برای تهیه سریش، ابتدا در یک ظرف، به مقدار لازم (حدود 5/1 قاشق غذاخوری) باید آب ریخت و بعد به آرامی پودر سریش را به آن اضافه کرد و هم زنید، تا قوام بیاید. اگر قصد تهیهی سریش را دارید به نکات زیر توجه کنید:
- پودر سریش را در نمکدان بریزید تا راحتتر از آن استفاده کنید.
- پودر سریش دارای ناخالصی است، پس حتما قبل از مصرف، به وسیله الک ریز، آن را الک کنید تا پودر کاملا نرم و خالصی بدست بیاید.
- در مواقع لزوم، میتوانید حدود 3 تا 5 درصد چسب چوب مرغوب به سریش اضافه کنید.
شیوهی انداختن پوست تار
تعویض پوست تار درچندین مرحله صورت میگیرد که در این بخش به طور کامل به آموزش انداختن پوست تار میپردازیم.
شیوهی برش پوست کاسه و نقاره
اولین مرحله از مراحل تعویض پوست تار، برش زدن پوست است. اصولا قسمت کلفتتر پوست برای نقاره و قسمت نازکتر پوست برای کاسه تار درنظر گرفته میشود. همچنین، قسمت کلفتتر پوست کاسه، زیر خرک قرار میگیرد. پوست حتما باید حدود دو سانتیمتر بزرگتر از دور دهانهها برش زده شود:
انداختن پوست تار قسمت نقاره
پس از برش پوست ابتدا باید پوست نقاره را انداخت و پس از خشک شدن آن به مدت 10 دقیقه، اقدام به انداختن پوست کاسه کرد. کشیدن پوست نقاره سادهتر از پوست کاسه است، فقط باید توجه داشت که کاملاً سفت کشیده شود.
انداختن پوست تار قسمت کاسه
در نهایت نوبت به انداختن پوست کاسه میرسد که به دلیل حساسیت بالا باید توجه زیادی داشت. به همین دلیل در چند مرحله انجام میشود.
گام اول
اهمیت کشیدن پوست کاسه ساز بسیار بالاست و باید بسیار دقت کرد. قسمت مودار پوست باید به سمت بیرون و محل صاف و بدون بافت پوست به سمت داخل باشد. سازگران حرفهای برای تشخیص آن به سطح پوست توجه میکنند و محل رویش و منافذ مو را شناسایی میکنند. سپس با خودکار کلمه «رو» را در انتهای پوست (بالای سیمگیر) مینویسند تا بعد از قرار گرفتن پوست در آب و خشک شدن، هم جهت پوست راحتتر تشخیص داده شود. سپس، پوست را به مدت 10 تا 15 ثانیه در آب سرد فرو میکنند. در نهایت بعد از خارج کردن، آن را صاف میکنند و به همان شکل در میان پارچه قرار میدهند تا آب اضافی آن گرفته شود.
در این بخش باید دقت کرد که آب در قسمتهایی از پوست جمع نشود، چرا که موجب سفیدک زدن پوست میشود. در حین انجام این مرحله، با انگشت، سریش را به دور دهانه کاسه میمالند، طوری که قطر لایه سریش حدود 0.5 میلیمترشود و سریش به قسمت داخلی دهانه وارد نشود.
گام دوم
در گام دوم، درحالی که پوست نرم و مرطوب است، آن را صاف و بدون چروک روی دهانه کاسه قرار میدهند و با دست، پوست را به دور دهانه کاسه میچسبانند. سپس سریشهای اضافی را با کارد میوهخوری خالی از زیر پوست خالی میکنند. برای خالی کردن هوای داخل کاسه، انتهای پوست را بلند میکنند و با دو انگشت اشاره و میانی، جای خرک را به اندازه یک سانتیمتر به پایین فشار میدهند، تا هوای داخل کاسه خالی شود. سپس قسمت بلند شده پوست را سر جای خود میچسبانند. در تمام این مراحل پوست هنوز مرطوب است. اگر پوست خشک شود باید با پنبهای نمناک، مرطوب شود.
گام سوم
در نهایت، پوستِ سمت سیم بم اندکی بیشتر از سمت سیم سفید سیم (Do) میکشند. زیرا پایه خرک سمت سیم بم بیشتر از پایه سمت سیم Do در پوست فرو نرود. بعد سیمهای ساز که قبلاً با چسب نواری کاغذی یا کش روی دسته بسته شده بودند، سر جای خود روی سیمگیر قرار میدهند و کمی سفت میکنند. آنگاه خرک را در فاصله 5/2 سانتیمتری از ته قلب (دهانه) بزرگ، روی پوست قرار میدهند. خرک باید حدود 3 درجه به سمت سیمگیر مایل باشد. سپس همه سیمهای ساز را حدود 5/2 پرده پایینتر از Do دیاپازُن یعنی نت Solکوک میشوند (البته سیم بم کوک نمیشود). با خشک تر شدن پوست، آرامآرام، کوک را سفت میکنند تا به کوک اصلی (Do) برسند. درانتها، پس از خشک شدن پوست، سیم بم را کوک میکنند و بعد از خشک شدن نهایی پوست، پوستهای اضافه دور دهانه را با کاتر میبرند و سریشهای اضافه دور دهانهها را با پارچه نمناک پاک میکنند.
نکات مهم برای تعویض پوست تار
- پوستخور (محلی که سریش را روی کاسه میمالند)، در تارهای نو، قبل از چسباندن پوست، باید 2 بار سریش زده شود تا اشباع شود. در غیر اینصورت، پوست در جای خود خوب نمیچسبد.
- در برخی از تارها، با توجه به وضعیت زاویه دسته به کاسه، لازم است که پوست شلتر یا سفتتر کشیده شود.
- برای انداختن بند خرک، با استفاده از چسب کاغذی، بند را به بدنه سیمگیر میچسبانند و بعد از خشک شدن کامل پوست و معلوم شدن جای دقیق خرک، آن را گره میزنند.
- خرک را باید بعد از خشک شدن کامل پوست کاسه، با سریش در جای خود چسباند تا زیر پایه خرک سفیدک نزند.
- بعضی از پوستها چرب هستند که باید قبل از چسباندن، لبه آنها را که به دور دهانه میچسبد، با سمباده شماره 120 خشدار کرد، در غیر اینصورت در جای خود به خوبی نمیچسبند.
- بعضیها، برای گرفتن آب اضافی پوست، از روزنامه استفاده میکنند که با توجه به وجود سرب در کاغذ روزنامه، این کار توصیه نمی شود.
- استفاده مجدد از پوستهایی که یکبار روی تار کشیده شده باشند و به هردلیلی برداشته شده باشند، اصلا توصیه نمی شود.
- پوست باید کهنه و حداقل یکساله باشد تا بتوان از آن برای ساز استفاده کرد.
- برای کسانی که در مناطق مرطوب مانند شمال ایران زندگی میکنند بهتر است که برای سازشان از پوست بزغاله تودلی استفاده کنند. چون این پوست نسبت به رطوبت مقاوم است. توجه کنید که پوست بزغاله خشکتر از پوست بره است.
- هیچگاه پوست را نباید به عرض روی ساز کشید. برخی برای افزایش ماندگاری پوست، آن را به عرض میکشند که صدای ساز را خراب میکند.
- به طور معمول اندازه قطر پوست در قسمت کاسه 0.05 میلیمتر و برای نقاره 0.07 است. در موارد خاص و براساس سلیقه شخصی نوازندهو یا ساختمان ساز، قطر پوست قابل تغییر است.
خلاصه مطالب را از زبان سازنده معروف رامین جزایری بشنوید.
نتیجهگیری
پوست تار یکی از حیاتیترین اجزای این ساز سنتی است که نقش تعیینکنندهای در صدای آن دارد. تعویض بهموقع و اصولی پوست میتواند به حفظ طنین گرم و دلنشین ساز کمک کند. برای افراد حرفهای یا کسانی که تجربهی تعمیر ساز را دارند، تعویض پوست در خانه امکانپذیر است. اما برای هنرجویان مبتدی، توصیه میشود که این کار را به دست یک سازگر مجرب بسپارند تا از آسیب به بدنهی ساز یا کاهش کیفیت صدا جلوگیری شود.
در نهایت اگر قصد یادگیری تار را دارید میتوانید روی دانش و تجربهی اساتید ما در آکادمی وب نوازان حساب کنید. برای ما فرقی ندارید که شما کجای این دنیا باشید، چون کلاس آنلاین موسیقی در کنج خانهی خودتان برگزار میشود. اگر دوست دارید که اطلاعات بیشتری دربارهی شرایط آموزش موسیقی در وب نوازان بدانید، میتوانید از قابلیت راهنمایی تخصصی و رایگان موسیقی استفاده کنید.
خلاصه انداختن پوست تار از زبان سازنده معروف رامین جزایری
خبرنامۀ وبنوازان را از دست ندهید!
هر هفته یک محتوای اختصاصی همراه با جدیدترین مقالات و نکات آموزشی موسیقی را برای شما میفرستیم.
